ÖZET
İdarenin kamu düzenini korumak ve kamu yararını sağlamak amacıyla yürüttüğü kamu hizmetleri uyarınca gereksinim duyduğu özel mülkiyette bulunan taşınmazlar için başvurduğu kamulaştırma ve bazı istisnai hallerde acele kamulaştırma, bireylerin mülkiyet hakkına en az müdahaleyle ve ancak kamu yararının bulunduğu durumlarda hukuka ve usulüne uygun olarak yapılmalıdır.
I. GİRİŞ
İdarenin asli görevi, kamu düzenini korumak ve kamu yararını sağlamak amacıyla kamu hizmetlerini yürütmektir. İdare, yerine getirmekle görevli olduğu kamu hizmetlerini düzenli olarak ve gereğince yürütebilmesi için bazı taşınır ve taşınmaz mallara ihtiyaç duymaktadır. Özel mülkiyette bulunan bu taşınır ve taşınmaz mallar, devlet ve kamu tüzelkişileri tarafından maliklerinin rızasıyla ele geçirilebilmektedir. Ancak bazı durumlarda, maliklerin kendine ait malları idareye bırakmaya rıza göstermediği haller de mevcuttur. Bu tarz durumlarda idare, kamu gücüne dayanarak ihtiyaç duyulan taşınmazların mülkiyetini ya da irtifak hakkını “kamu yararı” maksadıyla malikin rızası olmaksızın ele geçirebilmektedir1. İşte idare, olağan olarak kamulaştırma ve bazı ivedi hallerde acele kamulaştırma işlemine başvurarak kamu yararını sağlamak amacıyla gereksinim duyulan taşınmazları, kamu malı statüsüne geçirebilmektedir.
Kamulaştırma işlemi, mülkiyet hakkına getirilen önemli bir kısıtlamadır. Mülkiyet hakkı esas itibariyle anayasal bir hak ve kısıtlanması istisnai olduğundan, kamulaştırmaya başvuran idarenin izlemek zorunda olduğu kamu yararı amacı ile kişilerin özgürlükleri ve çıkarları arasında bir denge sağlanması gerekir2. İdare tarafından kamulaştırma ve acele kamulaştırma işlemi yapılırken malikin mülkiyet hakkına el konulduğundan; bu işlemlerin hukuka, usulüne uygun ve malikin hakkına en az müdahale eden şekilde yapılması gerekmektedir.
Bu çalışmada idarenin kamu gücüne dayanan özel mülkiyetteki taşınmazlara el koyma yetkisi, kamulaştırma ve acele kamulaştırma usulleri bakımından incelenecek olup kamulaştırma ve acele kamulaştırma işlemlerinin yasal dayanağı ve unsurları değerlendirilecektir.
II. KAMULAŞTIRMA
Kamulaştırma, malikinin rızası dikkate alınmaksızın özel mülkiyetteki bir taşınmaz mala el konularak kamu malı haline getirilmesi işlemidir3. İdare tarafından özel mülkiyetteki bir taşınmaz kamulaştırılırken dikkat edilmesi gereken birtakım prosedürler mevcuttur.
Kamulaştırma, doktrinde ve yargı kararlarında da çeşitli şekillerde tanımlanmıştır. Kutlu Gürsel’e göre kamulaştırma, “idarenin, meşruluğunu kamu yararı amacında bulan kamu gücüne dayanarak, özel hukuk kişisinin taşınmaz üzerindeki mülkiyet hakkının sona erdirilmesine ilişkin bir işlemdir”4. Anayasa Mahkemesi’ne göre ise kamulaştırma, “malikin rızası olmaksızın Devletin kamu yararına özel mülkiyeti sona erdirdiği bir işlemdir”5.
A. Kamulaştırma İşleminin Yasal Dayanağı
1. Anayasa
Anayasa’nın 46. maddesi, “Devlet ve kamu tüzel kişileri; kamu yararının gerektirdiği hallerde, gerçek karşılıklarını peşin ödemek şartıyla, özel mülkiyette bulunan taşınmaz malların tamamını veya bir kısmını, kanunla gösterilen esas ve usullere göre, kamulaştırmaya ve bunlar üzerinde idari irtifaklar kurmaya yetkilidir.” şeklindedir. Buna göre kamulaştırma; kamu yararını gerektiren hallerde, özel mülkiyette bulunan bir taşınmazın bedelini nakden ve peşin olarak ödemek suretiyle devlet veya kamu tüzel kişilerince yapılabilir.
Anayasa’nın 35. maddesinde ise mülkiyet hakkı düzenlenmektedir. Mülkiyet hakkı anayasal bir hak olup herkes bu hakka sahiptir. Bu maddeye göre mülkiyet hakkı, ancak kamu yararı bulunan hallerde kanunla sınırlanabilir. Kamulaştırma işlemi ile mülkiyet hakkı sahibi olan taşınmaz malikinin, mülkiyet hakkı ortadan kaldırılmaktadır.
2. 2942 Sayılı Kamulaştırma Kanunu
Kamulaştırmanın dayanağı Anayasa olmakla birlikte, 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu6. (“Kamulaştırma Kanunu”) ile kamulaştırmanın aşamaları, kamulaştırılacak taşınmazın bedelinin hesaplanması, kamulaştırılan taşınmazın geri alınması, taşınmaz ve irtifak hakkının idare adına tescili, taşınmazların idareler arasında devri ve kamulaştırma hakkında çıkabilecek uyuşmazlıkların çözüm yolları düzenlenmiştir.
B. Kamulaştırma İşleminin Unsurları
Kamulaştırma karma nitelikli bir işlem olup idari ve icrai bir işlem olarak doktrinde tanımlanmaktadır7. İdari işlem olması bakımından kamulaştırma işlemini, idari işlemin beş unsuru açısından değerlendirmek gerekmektedir.
1. Yetki
Kamulaştırma, kamu gücünün kullanılması neticesinde mülkiyet hakkına doğrudan müdahaleyi içerdiği ve özel mülkiyet hakkının sonlanmasına yol açtığı için Anayasa’nın 46. maddesi ve Kamulaştırma Kanunu’nun 1. maddesi uyarınca ancak devlet ve kamu tüzel kişileri tarafından yapılması öngörülmüştür. Ayrıca, kamulaştırma yapacak olan idare; Kamulaştırma Kanunu madde 3 fıkra 1 uyarınca ancak yürütmekle görevli olduğu kamu hizmetleri için kamulaştırma yapabilir.
Kanun koyucu kamulaştırmaya dair idarenin keyfiliklerini önlemek amacıyla, kamu yararı verecek ve bu kararı onaylayacak yetkili makamları saptayarak idari bir denetim mekanizması getirmiştir.
2. Sebep ve Amaç
Kamulaştırma işleminde sebep; idare tarafından kamu yararı gayesiyle yürütülen idari, sosyal, ekonomik, kültürel, bilimsel ve benzeri nitelikteki her türlü kamu hizmetlerinin görülmesi ve bu çerçevedeki faaliyetlerin yürütülmesiyle ilgili bayındırlık hizmetleridir. Tüm kamu hizmetlerinde olduğu gibi kamulaştırma işleminde de amaç, kamu yararıdır.
3. Konu
Kamulaştırma işleminin konusu, özel mülkiyette bulunan taşınmazların, tamamının veya bir kısmının idarenin mülkiyetine geçirilmesi suretiyle kamu malı haline getirilmesidir. İdare, özel kişilerin mülkiyetinde bulunan taşınmazların irtifak haklarını da kamulaştırma yoluyla edinebilir8. Dolayısıyla kamulaştırma işleminin konusu, taşınmaz mülkiyetinin yanında irtifak hakları da olabilmektedir.
4. Şekil ve Usul
Özel mülkiyette bulunan taşınmazın kamulaştırılması işleminin usulü ve aşamaları Kamulaştırma Kanunu’nda düzenlenmektedir.
a. Kamulaştırma bedeli için yeterli ödenek temin edilmesi
İdare, özel mülkiyetteki bir taşınmazı kamulaştırmak için öncelikle yeterli ödenek temin etmelidir. Kamulaştırma Kanunu’nun 3. maddesi uyarınca, taşınmaz için yeterli ödenek temin edilmeden kamulaştırma işlemlerine başlanamaz. Buna göre idare, özel mülkiyette bulunan taşınmazı kamulaştırmaya başlamadan önce yeterli ödenek temin edecektir.
b. Kamu yararı kararının alınması
Anayasa’da da belirtildiği gibi, özel mülkiyette bulunan bir taşınmaz ancak kamu yararının varlığı halinde kamulaştırılabilir9. İdare tarafından kamulaştırma için yeterli ödeneğin temin edilmesinin akabinde, taşınmazın kamulaştırılması için kamu yararı kararı alınmalıdır. Kamu yararı kararını verecek merciiler, Kamulaştırma Kanunu’nun 5. maddesinde sayılmıştır.
c. Kamulaştırılacak taşınmazın belirlenmesi
Genel ve nesnel nitelikteki kamu yararı kararının alınmasının ardından kamulaştırılacak taşınmaz belirlenir. Kamulaştırma Kanunu’nun 7. maddesinin birinci fıkrasında kamulaştırılacak taşınmazın tespiti düzenlenmiştir. Buna göre kamulaştırma yapacak idare, kamulaştırılacak veya üzerinde irtifak hakkı kurulacak taşınmaz malların veya kaynakların sınırını, yüzölçümünü ve cinsini gösteren ölçekli planı hazırlar veya hazırlatır. Kamulaştırılan malın sahiplerini, tapu kaydı yoksa zilyetlerini, belgelerle tespit ettirir.
d. Kamulaştırma kararının alınması
Kamulaştırılacak taşınmaz belirlendikten sonra, kamulaştırma kararı alınır. Kamulaştırma Kanunu’nun 7. maddesinin üçüncü fıkrasına göre, kamulaştırma kararı alındıktan sonra idare; kamulaştırmanın tapu siciline şerh verilmesini kamulaştırmaya konu olan taşınmazın kayıtlı olduğu tapu idaresine bildirir.
e. Satın alma usulünün uygulanmasının denenmesi
Kamulaştırma kararının alınmasının akabinde, öncelikli olarak satın alma usulünün uygulanabilirliğinin denenmesi gerekir. Buna göre idare, özel mülkiyette bulunan taşınmaz için öncelikle satın alma yoluna gidecektir. Nitekim Kamulaştırma Kanunu’nun 8. maddesinde satın alma usulünün öncelikli uygulanmasının esas olduğu belirtilmiştir.
İdare ve taşınmaz malikinin, kamulaştırmaya konu taşınmazın tahmini değerini aşmamak kaydıyla bir bedel veya trampa konusunda anlaşmaya varırsa, bu anlaşmaya ilişkin bir tutanak düzenlenir. İdare, bu tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren en geç kırk beş (45) gün içinde, tutanakta belirtilen bedeli hazır ederek ve taşınmaz üzerindeki tüm takyidat ve haklardan arındırıldığını bildiren yazıya dayanarak taşınmazın kendi adına tapuya resen tescil veya terkin edilmesini sağlar10.
f. Kamulaştırma bedelinin mahkemece tespiti ve taşınmazın idare adına tescili
Satın alma usulü ile taşınmazın elde edilememesi halinde idare, kamulaştırmaya konu taşınmaza ilişkin yaptırmış olduğu bedel tespiti ve buna dair diğer bilgi ve belgeler ile birlikte, taşınmazın bulunduğu yerdeki asliye hukuk mahkemesine başvurur. İdare kamulaştırma bedelinin tespiti sonrası, bu bedelin ödenmesi karşılığında taşınmazın kendi adına tesciline karar verilmesini talep eder.
III. ACELE KAMULAŞTIRMA
Acele kamulaştırma idarenin, olağanüstü durumlarda ya da kamu yararı bakımından ivedi olarak ihtiyaç duyduğu taşınmaza, Kamulaştırma Kanunu’nda yer alan kamulaştırma işlemlerini sonradan tamamlamak üzere taşınmaza el koymasıdır11.
Acele kamulaştırma, ivedi bir kamulaştırma usulü olup olağan kamulaştırmaya benzeyen ve ondan ayrılan yönleri bulunmaktadır. Acele kamulaştırma işlemi, olağan kamulaştırma gibi başlamaktadır. Olağan kamulaştırmada taşınmazın bedel takdirine kadar olan kamulaştırma işlemleri, acele kamulaştırma usulünde de gerçekleştirilmektedir.
Ülkemizde hidroelektrik santrali projelerinin, elektrik iletim ve dağıtım faaliyetlerinin, yol yapım ve onarım faaliyetlerinin, kentsel dönüşüm projelerinin, büyük sulama faaliyetlerinin ve barajların yapımının, doğalgaz, termik santral vs. projelerinin hızla gerçekleştirilmesinde acele kamulaştırma yoluna başvurulmuştur12.
A. Acele Kamulaştırma İşleminin Yasal Dayanağı
Kamulaştırma Kanunu’nun 27. maddesinde, acele kamulaştırma usulü düzenlenmektedir:
“3634 sayılı Milli Müdafaa Mükellefiyeti Kanununun uygulanmasında yurt savunması ihtiyacına veya aceleliğine Cumhurbaşkanınca karar alınacak hallerde veya özel kanunlarla öngörülen olağanüstü durumlarda gerekli olan taşınmaz malların kamulaştırılmasında kıymet takdiri dışındaki işlemler sonradan tamamlanmak üzere ilgili idarenin istemi ile mahkemece yedi gün içinde o taşınmaz malın 10 uncu madde esasları dairesinde ve 15 inci madde uyarınca seçilecek bilirkişilerce tespit edilecek değeri, idare tarafından mal sahibi adına 10 uncu maddeye göre yapılacak davetiye ve ilanda belirtilen bankaya yatırılarak o taşınmaz mala el konulabilir.”
27. madde uyarınca, 3634 sayılı Milli Müdafaa Mükellefiyeti Kanunu’nun13 uygulanmasında yurt savunması ihtiyacının ortaya çıktığı hallerde, Cumhurbaşkanınca aceleliğine karar verilen hallerde veya özel kanunlarla öngörülen olağanüstü hallerde istisnai olarak acele kamulaştırma usulünün uygulanabileceği belirtilmektedir. Olağan kamulaştırma usulüne kıyasla daha özel durumlarda uygulama alanı bulan acele kamulaştırmaya dair bu özel hüküm ile kanun koyucu, kamu yararının bulunduğu durumlarda idarenin gecikme olmaksızın taşınmazlara el koyabilmesinin hukuki temelini oluşturmuştur.
Madde gerekçesinde; acele ve istisnai hallerde, Kamulaştırma Kanunu’nda yer alan kamulaştırmaya dair prosedürlere uyulmasının birtakım sakıncalar doğurabileceği göz önüne alınarak ciddi zararlara uğranmasını engellemek maksadıyla acele kamulaştırma usulünün getirildiği belirtilmiştir14.
B. Acele Kamulaştırma İşleminin Unsurları
1. Yetki
Kamulaştırma Kanunu’nun 27. maddesi uyarınca, olağanüstü şartların bulunması halinde, özel bir kanunda düzenlenmeyen her konuda acelelik kararını vermeye Cumhurbaşkanı yetkilidir. Bu yetkinin açık veya örtülü şekilde devredilmesine dair hukuki bir dayanak bulunmamaktadır.
Özel kanuna dayalı olarak yürütülen acele kamulaştırma sürecinde ise, kamulaştırmanın ivedi şekilde yapılmasına karar vermeye yetkili idare özel kanunda açık olarak belirtilmemişse, bu yetkiye kamulaştırmayı yapacak idarenin sahip olduğu anlaşılmalıdır15.
2. Sebep ve Amaç Unsuru
Acele kamulaştırma bakımından acelelik kararında sebep, idare tarafından kamulaştırma konusu taşınmaza zaman kaybedilmeksizin el konulmasını zorunlu kılan olağanüstü hâl, koşul ve ihtiyaçlardır. Olağan kamulaştırma işleminde sebep, kamu hizmetlerinin yürütülmesi amacıyla idarenin özel mülkiyetteki taşınmazlara ihtiyacı iken; acele kamulaştırmada bu ihtiyacın vakit kaybedilmeden, ivedilikle karşılanması gerekliliğini meydana getiren özel ve olağanüstü durumlardır16.
Acelelik kararının uygulanabilmesi için öncelikle taşınmaz hakkında bir kamulaştırma kararının alınmış olması gerekmektedir. Zira kamulaştırma kararı olmadan, kamulaştırmanın ivedilikle gerçekleştirilmesi mümkün değildir.
Her idari işlemde olduğu gibi, acelelik kararının amacı da kamu yararını sağlamaktır. Kamulaştırma Kanunu’nun 27. maddesinin gerekçesinde, acelelik kararında hedeflenen kamu yararının ne olduğu açıklanmıştır. Bu bağlamda bazı ivedi ve özel durumlarda, kamulaştırmaya dair prosedürlere uyulmasının çeşitli sıkıntılara yol açabileceği dikkate alınarak kamunun ciddi zararlara uğramaması amaçlanmıştır. İdarenin bir taşınmaza ivedi şekilde ihtiyaç duyması ve onu gecikmeksizin kamulaştırması zorunluluğu, esasen kamu yararının varlığını göstermektedir.
3. Konu
Acelelik kararında konu, ivedilikle el konulması ihtiyacı hasıl olan kamulaştırma konusu taşınmazlardır17. Acelelik kararının meydana getirdiği hukuki netice ile kamulaştırma kararının meydana getirdiği hukuki netice birbirinden farklıdır. Kamulaştırma işlemi ile özel mülkiyette bulunan taşınmazlar idarenin mülkiyetine geçerken, acelelik kararı ile idare, mahkemenin tescil kararı vermesinden önce taşınmaza el koyabilme yetkisine sahip olmaktadır.
4. Şekil ve Usul
Acele kamulaştırma sürecine ilişkin prosedürler Kamulaştırma Kanunu’nun 27. maddesinde yer alsa da bu usulün uygulanabilmesi için gereken acelelik kararının ne şekilde alınacağına dair herhangi bir hüküm bulunmamaktadır.
Acelelik kararını vermeye Cumhurbaşkanı yetkilidir. 2017 Anayasa değişikliği öncesinde bu yetki Bakanlar Kuruluna aitken, değişikliğin ardından Kamulaştırma Kanunu’nun 27. maddesinin birinci fıkrasındaki ‘‘Bakanlar Kurulunca’’ ibaresi ‘‘Cumhurbaşkanınca’’ şeklinde değiştirilmiştir. Bu doğrultuda acelelik kararı, yalnızca Cumhurbaşkanı’nın imzası ile alınabilmektedir. Taşınmazların acele kamulaştırılmasına dair Cumhurbaşkanı kararı, Resmî Gazete’de yayımlanmaktadır.
a. Kamulaştırma bedeli için yeterli ödenek temin edilmesi
Olağan kamulaştırmada da olduğu gibi idare, özel mülkiyetteki taşınmaz bakımından acele kamulaştırma yapmak için öncelikle yeterli ödenek temin etmelidir. Kamulaştırılacak taşınmaz için yeterli ödenek temini yapılmadan kamulaştırma işlemlerine başlanamayacağı Kamulaştırma Kanunu’nun 3. maddesinde belirtilmektedir.
b. Kamu yararı kararının alınması
Kamulaştırılacak taşınmaz için idarece yeterli ödeneğin temin edilmesinin akabinde, taşınmazın kamulaştırılması için kamu yararı kararı alınması gerekliliği, olağan kamulaştırmada olduğu gibi acele kamulaştırmada da zorunludur. Acele kamulaştırma için yeterli ödeneğin temin edilmesinin akabinde yapılması gereken işlem, kamu yararı kararının alınmasıdır.
c. Kamulaştırılacak taşınmazın belirlenmesi
Kamu yararı kararı alınmasının ardından idarece, kamulaştırmaya konu taşınmaz belirlenir. Kamulaştırma Kanunu’nun 7. maddesinin birinci fıkrasında kamulaştırılacak taşınmazın tespitine ilişkin usul düzenlenmiştir.
d. Kamulaştırma kararının alınması
İdare, yeterli ödeneği temin edip kamu yararı kararını aldıktan ve kamulaştırmaya konu taşınmazı belirlemesinin ardından kamulaştırma kararı alır. İdare, Kamulaştırma Kanunu’nun 7. maddesinin üçüncü fıkrasına göre; kamulaştırma kararını almasının ardından kamulaştırmanın tapu siciline şerh edilmesini, kamulaştırma konusu taşınmazın kaydının bulunduğu tapu idaresine bildirir.
e. Olağan kamulaştırma usulünden acele kamulaştırma usulüne geçilmesi
Acele kamulaştırma süreci olağan kamulaştırma usulünden, Kamulaştırma Kanunu’nun 8. maddesinde belirtilen satın alma yönteminin denenmesinden hemen önce ayrılmaktadır. Bu noktaya kadar gerçekleştirilmesi gereken işlemlerin, olağan dışı durumlarda bile takip edilmesi gerekmektedir. Bu aşamanın ardından idare, taşınmaza vakit kaybetmeksizin el koymak ve üzerinde tasarruf edebilmek için gerekli işlemleri yerine getirmekle yükümlüdür. Kamulaştırma Kanunu’nda belirli sürelere bağlı olan satın alma işlemlerinin tamamlanması, olağanüstü ve ivedi durumlar nedeniyle gerçekleştirilen acele kamulaştırma süreçlerinde zaman kaybına yol açabilir. Bu nedenle, satın alma yöntemi ve sonraki süreç daha sonra tamamlanmak üzere atlanarak Kamulaştırma Kanunu’nun 27. maddesinde öngörülen prosedür uygulanmalıdır.
f. Acelelik kararının alınması
Kamulaştırma Kanunu’nun 27. maddesi ve acele kamulaştırmaya dair esaslar uyarınca, acele kamulaştırılması talep edilen taşınmazlara ilişkin Cumhurbaşkanı inceleme yapar ve ivedilik halinin varlığını tespit etmesi halinde buna dair karar verir.
g. Mahkemeye başvurma, değerin tespiti ve bankaya yatırılması
Kamulaştırmanın hızla gerçekleştirilmesi amacıyla “acelelik” kararı alınmasının ardından ilgili idarenin, kamulaştırılacak taşınmazın bulunduğu yerdeki asliye hukuk mahkemesine başvurarak mahkeme tarafından atanacak bilirkişiler aracılığıyla taşınmazın değerinin Kamulaştırma Kanunu’nun 10. maddesi hükümlerine göre belirlenmesini talep etmesi gerekmektedir.
Mahkeme tarafından belirlenen taşınmaz değerinin, idare tarafından mal sahibinin adına bankaya yatırılmasının ardından, mahkeme taşınmaza el konulmasına karar verir. Mahkeme tarafından gerçekleştirilen işlemler delil tespiti niteliğinde olduğu için verilen karar temyize tabi değildir. Belirlenen bedel, gerçek kamulaştırma bedeli olarak kabul edilmez18.
h. Acele el koyma kararı ve taşınmazın tahsisi
Niteliği ve amacı gereği tescile gerek olmaksızın taşınmaza el atılmasına imkân sağlayan bir karar olan acele el koyma kararı ile birlikte idare, taşınmazın üzerinde bir kullanma hakkı elde etmektedir19.
i. Olağan kamulaştırma usulüne dönüş ve kamulaştırmanın tamamlanması
İdarece acele kamulaştırma kapsamında taşınmaza el konulmasının akabinde, olabilecek en kısa sürede olağan kamulaştırma sürecine geri dönülmeli, bu süreçte atlanılan aşamalar tamamlanmalı ve sonucunda taşınmazın gerçek ve net değeri tespit edilerek tapuda idare adına tescil edilmesi ve mülkiyetinin idareye geçirilmesi sağlanmalıdır. Danıştay da bir kararında, acele kamulaştırma süreci amacına ulaştıktan sonra olağan kamulaştırma işlemlerinin tamamlanması gerektiğini vurgulamıştır20.
j. Kamulaştırma bedelinin mahkemece tespiti ve taşınmaz malın idare adına tescili
Taşınmaza ilişkin el koyma kararı veren idare, bu aşamanın ardından Kamulaştırma Kanunu’nun 10. maddesi gereğince kamulaştırma bedelinin mahkemece tespit edilmesi ve kamulaştırma konusu taşınmazın idare adına tescili için dava açmalıdır.
Belirlenen taşınmaz değeri, daha önce Kamulaştırma Kanunu’nun 27. maddesi uyarınca açılan davada tespit edilen ve bankaya yatırılan meblağdan yüksekse, idare bu farkı, işleyecek faiz dahil olmak üzere malike ödemek zorundadır. Mahkeme tarafından tespit edilen meblağ, daha önce belirlenen meblağdan düşükse, bu durumda malikin, aradaki farkı idareye faizi ile birlikte geri ödemesi gerekmektedir21.
Tespit edilen kamulaştırma bedeli bankaya yatırılıp makbuzu mahkemeye sunulmasının ardından mahkeme, taşınmazın kayıtlı olduğu ilgili tapu idaresine müzekkere yazarak taşınmazın idare adına tescil edilmesini talep eder. Özel kişiler lehine yapılan kamulaştırmalarda ise, özel kanunlarda aksi belirtilmedikçe, tescil Hazine adına gerçekleştirilir22.
IV. KAMULAŞTIRMA VE ACELE KAMULAŞTIRMANIN KARŞILAŞTIRILMASI
Acele kamulaştırma ile kamulaştırma usulü arasında esasen süreç ve hız bakımından bir farklılık bulunmaktadır. Bunun dışında her iki usulde de taşınmazın idare tarafından kamulaştırılarak kamu malı haline getirilmesi amaçlanmakta olup bu kapsamda yapılan işlemler aynı olmakta birlikte, sıralamaları farklıdır. Acele kamulaştırmada, taşınmazın değerinin tespiti haricindeki aşamalar daha sonra gerçekleştirilmek üzere taşınmaza el konulmaktadır23.
Kamulaştırma, kamu gücüne dayanarak kamu yararı amacıyla, özel mülkiyette bulunan hakkın bilirkişilerce belirlenen gerçek bedelinin ödenmesi suretiyle ilgili idareye devredilmesi işlemidir. Kamulaştırma işleminin gecikmemesi gereken, yani kamu yararının ivedi olduğu hallerde, olağan kamulaştırma işlemlerinden farklı olarak, öncelikle bilirkişi raporu düzenlenir ve diğer işlemler kamulaştırma sürecinin ardından tamamlanır. Bu süreçle yapılan kamulaştırma usulü, acele kamulaştırmadır.
Taşınmazın değerinin tespit edilmesinin ardından bu bedel, bankaya yatırılır. Ödeme makbuzu mahkemeye ibraz edildikten sonra acele el koyma kararı verilir ve bu karar taşınmazın malikine tebliğ edilir. Taşınmaz sahibinin, yatırılan bedeli kabul ederek tapu devrini gerçekleştirmesi halinde bu bedel, kamulaştırma bedeli olarak kabul edilir ve kamulaştırma kesinleşmiş sayılır.
Acele kamulaştırma olağan kamulaştırmadan yetki konusunda da ayrılmaktadır. Olağan kamulaştırma bakımından kamulaştırma yetkisi devlet ve kamu tüzel kişilerine verilmişken özel ve istisnai durumlarda başvurulması öngörülen acele kamulaştırma için alınması gereken acelelik kararını vermeye yalnızca Cumhurbaşkanı yetkilidir.
V. SONUÇ
İdarenin asli görevi, kamu düzenini korumak ve kamu yararını sağlamak amacıyla kamu hizmetlerini yürütmektir. Bu hizmetleri yerine getirebilmek için idare, bazı taşınır ve taşınmaz mallara ihtiyaç duyar. Maliklerinin rızası olmadan bu mallara el konulması, kamulaştırma ve acele kamulaştırma işlemleriyle mümkündür.
Kamulaştırma, idarenin kamu yararı amacıyla özel mülkiyetteki taşınmaz mala el koymasıdır. Anayasa’nın 46. maddesi ve Kamulaştırma Kanunu bu işlemin yasal dayanaklarını oluşturur. Kamulaştırma işlemi, idari ve icrai bir işlem olup yetki, sebep, amaç, konu ve usul unsurlarını içerir. İdare, yeterli ödenek temin ettikten sonra kamu yararı kararı alır, kamulaştırılacak taşınmazı belirler ve satın alma usulünü dener. Anlaşma sağlanamazsa, mahkemeye başvurarak kamulaştırma bedelinin tespitini ve taşınmazın idare adına tescilini talep eder.
Acele kamulaştırma, olağanüstü durumlarda veya kamu yararı bakımından ivedi olarak ihtiyaç duyulan taşınmazlara el konulmasıdır. Kamulaştırma Kanunu’nun 27. maddesi bu işlemi düzenler. Acele kamulaştırma, Cumhurbaşkanı kararıyla yapılır ve mahkemece belirlenen bedel bankaya yatırılarak taşınmaza el konulur. Daha sonra olağan kamulaştırma usulüne dönülerek süreç tamamlanır.
Kamulaştırma usulünde de acele kamulaştırma usulünde de taşınmazın idare tarafından kamulaştırılarak kamu malı haline getirilmesi amaçlanır. Acele kamulaştırmada, taşınmazın değerinin tespiti haricindeki aşamalar daha sonra tamamlanmak üzere taşınmaza el konulur. Kamulaştırma işleminin gecikmemesi gerektiği olağanüstü ve istisnai durumlarda acele kamulaştırma uygulanır.
KAYNAKÇA
AHMET NOHUTÇU, İdare Hukuku, Ankara 2024, 31. Baskı.
ALİ RIZA İLGEZDİ/ CEM GÜÇLÜ/ EREN SÖNMEZ, Adım Adım Acele Kamulaştırma, Ocak 2019, 1. Baskı.
ANAYASA MAHKEMESİ GK., E. 2002/79, K. 2003/29, T. 09.04.2003.
CENK ŞAHİN, Acele Kamulaştırma, İstanbul 2018, Onikilevha Yayıncılık, 1. Baskı.
DANIŞTAY İDDK., E. 2010/979, T. 13.01.2011.
DANIŞTAY İDDK., E. 2015/4842, K. 2016/9, T. 18.01.2016.
ENDER ETHEM ATAY, İdare Hukuku, Ankara 2018, 6. Baskı.
İSMET GİRİTLİ/ PERTEV BİLGEN/ TAYFUN AKGÜNER, İdare Hukuku, İstanbul 2008, 3. Baskı.
MEHMET ALİ GÖLCÜKLÜ, Acele Kamulaştırma, Ankara 2017, 1. Baskı.
MEHMET KARAARSLAN, Acele Kamulaştırma Usulü, İstanbul 2022, 1. Baskı.
MELTEM KUTLU GÜRSEL, Kamulaştırma Hukuku, Ankara 2019, 3. Baskı.
METİN GÜNDAY, İdare Hukuku, Ankara 2004, 9. Baskı.
TAYFUN AKGÜNER, İdare Hukuku, İstanbul 2021, 9. Baskı.
TURGUT TAN, İdare Hukuku, Ankara 2019, 8. Baskı.
YARGITAY 12. HD., E. 2011/29006, K. 2012/14929, T. 03.05.2012.
YARGITAY 18. HD., E. 2014/15497, K. 2015/6166, T. 16.04.2015.
ZEHRA ODYAKMAZ/ ÜMİT KAYMAK, İdare Hukuku, İstanbul 2019, 21. Baskı.
DİPNOT
1 Tayfun Akgüner, İdare Hukuku, İstanbul 2021, 9. Baskı, s. 838.
2 Turgut Tan, İdare Hukuku, Ankara 2019, 8. Baskı, s. 625.
3 Akgüner, İdare Hukuku, s. 839.
4 Meltem Kutlu Gürsel, Kamulaştırma Hukuku, Ankara 2019, 3. Baskı, s. 25.
5 Anayasa Mahkemesi GK., T. 09.04. 2003, E. 2002/79, K. 2003/29.
6 Kamulaştırma Kanunu, 08.11.1983 tarih, 18215 sayılı Resmî Gazete (RG).
7 Kutlu Gürsel, Kamulaştırma Hukuku, s. 25.
8 İsmet Giritli/ Pertev Bilgen/ Akgüner, İdare Hukuku, İstanbul 2008, 3. Baskı, s. 851.
9 Anayasa, madde 46.
10 Akgüner, İdare Hukuku, s. 861.
11 Ahmet Nohutçu, İdare Hukuku, Ankara 2024, 31. Baskı, s. 465.
12 Mehmet Ali Gölcüklü, Acele Kamulaştırma, Ankara 2017, 1. Baskı, s. 47.
13 Milli Müdafaa Mükellefiyeti Kanunu, 16.06.1939 tarih, 4234 sayılı Resmî Gazete (RG).
14 DİDDK, E. 2010/979, T. 13.01.2011.
15 Cenk Şahin, Acele Kamulaştırma, İstanbul 2018, 1. Baskı, s. 98.
16 Şahin, Acele Kamulaştırma, s. 99-100.
17 Şahin, Acele Kamulaştırma, s. 100.
18 Ali Rıza İlgezdi/ Cem Güçlü/ Eren Sönmez, Adım Adım Acele Kamulaştırma, Ocak 2019, 1. Baskı, s. 25.
19 Yargıtay 12. HD, T. 03.05.2012, E. 2011/29006, K. 2012/14929.
20 Danıştay İDDK, T. 18.01.2016, E. 2015/4842, K. 2016/9.
21 Yargıtay 18. HD, T. 16.04.2015, E. 2014/15497, K. 2015/6166.
22 Kutlu Gürsel, s. 277.
23 İlgezdi/ Güçlü/ Sönmez, Adım Adım Acele Kamulaştırma, s. 25.
