ÖZET
Bu makalede yeşil, sürdürülebilir ve sosyal sermaye piyasası araçlarının, tarihsel gelişimleri, özellikleri ve türleri açıklanarak dünyada ve Türkiye’de söz konusu araçlara ilişkin belirlenen ilkeler, rehberler, kılavuzlar ve yapılan diğer düzenlemeler incelenmektedir.
I. GİRİŞ
Küreselleşen dünyada, finans piyasaları yalnızca ekonomik büyümeyi desteklemekle kalmamakta, aynı zamanda gezegenimizin ve toplumumuzun karşı karşıya olduğu acil sorunlara çözüm bulma konusunda da giderek daha önemli bir rol oynamaya başlamaktadır. İklim değişikliği, sosyal eşitsizlik ve kaynakların sürdürülebilir kullanımı gibi konular, yatırımcıları ve şirketleri finansal kararlarını yeniden değerlendirmeye ve “sürdürülebilir finans” kavramını benimsemeye itmektedir. Bu dönüşümün merkezinde ise; yeşil, sosyal ve sürdürülebilir sermaye piyasası araçları yer almaktadır. Bu makale, bu araçların yükselişini inceleyerek hem tarihsel gelişimlerini hem de finans piyasalarının bu yeni paradigmaya nasıl uyum sağladığını ele almaktadır.
Günümüz dünyasında, yeşil, sosyal ve sürdürülebilir sermaye piyasası araçlarının, finansal getiri ile sosyal ve çevresel faydayı birleştirerek, sürdürülebilir bir geleceğe giden yolu açtığı gözlemlenmektedir. Bu gözlemden hareketle, makalede şu argümanlar ele alınacaktır: İlk olarak, yeşil, sosyal ve sürdürülebilir tahvillerin tanımları, işlevleri ve farklılıkları detaylı bir şekilde açıklanacaktır. Ardından, bu alandaki uluslararası standartlar ve ilkeler, özellikle de International Capital Market Association (ICMA) tarafından belirlenen kılavuzlar incelenecektir. Türkiye’deki mevcut hukuki çerçeve, Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) düzenlemeleri ve Yeşil Taksonomi Yönetmeliği Taslağı gibi ulusal mevzuat da analiz edilecektir. Son olarak, bu araçların çevresel ve sosyal etki yaratmadaki potansiyelleri ve sürdürülebilir kalkınma hedeflerine katkıları değerlendirilecektir.
II. TARİHSEL GELİŞİM
Piyasa, en temel tanımıyla alıcı ve satıcının bir araya gelerek alışveriş yaptığı ortamdır. Mal ve hizmetlerin yanı sıra bunların üretimi için gerekli kaynakların alınıp satıldığı piyasalar reel piyasalar olarak adlandırılırken, finansal kaynakların el değiştirdiği piyasalar ise mali piyasalar olarak isimlendirilir. Mali piyasalar kendi içinde para piyasası ve sermaye piyasası olarak ikiye ayrılır. Kısa vadeli fon arz ve talebinin gerçekleştiği piyasalar para piyasası olarak tanımlanırken, orta ve uzun vadeli fonların arz ve talebinin gerçekleştiği piyasalar ise sermaye piyasası olarak tanımlanmaktadır. Sermaye piyasası hem doğrudan finansman imkânı sunması hem de çeşitli yatırım araçları sağlaması sebebiyle günümüzde yatırımcılar tarafından sıkça tercih edilen bir piyasa haline gelmiştir1.
Sermaye piyasası, şirketlerin finansman ihtiyaçlarını karşılamak için hisse, tahvil gibi sermaye piyasası araçları çıkarıp yatırımcılara satması ve bu araçların ikinci el piyasalarda işlem görmesi prensibine dayanmaktadır. Yatırımcılar, temettü veya faiz geliri gibi getiriler beklerken, kararlarını şirketin performansı ve kamuya açıklanan bilgiler doğrultusunda vermektedir. Piyasanın düzenli işleyişi, şeffaflık ve yatırımcı koruması; SPK, borsalar, takas kuruluşları, yatırım kuruluşları ve diğer aktörlerin etkileşimiyle sağlanmaktadır.
Paris İklim Anlaşması ve 2050 net sıfır emisyon hedefi, düşük karbonlu ekonomiye geçiş hedeflerine ulaşılabilmesi için trilyonlarca dolarlık yatırım gerektirmektedir. Bu devasa finansman ihtiyacı, özellikle gelişmiş ülkelerin, gelişmekte olan ülkelere yönelik finansman taahhütlerini tam olarak karşılayamaması nedeniyle daha da belirginleşmektedir. Bu nedenle, kamu kaynaklarına ek olarak, özel sektör kaynaklarının iklim dostu projelere yönlendirilmesi, iklim değişikliğiyle mücadelede kritik bir rol oynamakta ve iklim nötr, dirençli ve adil bir ekonomiye geçişi hızlandırmaktadır2. Hülasa yeşil dönüşümün finansman ihtiyacının, kredi piyasalarının yanı sıra finansal piyasalarda da sürdürülebilir ve yeşil finansal araçların gelişimini ve yaygınlaşmasını tetiklediği açıkça söylenebilir.
İklime ve ekolojik kaygılara yönelik finansmanın temel yapı taşlarını teşkil eden sürdürülebilirlik ve yeşil kavramlarına da sırasıyla değinmek gerekmektedir. Sürdürülebilirlik, doğal kaynakların korunması, çevresel kirliliğin azaltılması ve atık yönetim süreçlerinin iyileştirilmesi gibi çeşitli konuları kapsayan çok boyutlu bir kavramdır. Sürdürülebilirliğin sosyal boyutu eşit ve adil süreçlerin teşvik edilmesi, insan haklarının korunması, fırsat eşitliği gibi konular üzerinde durmaktadır. Sürdürülebilirliğin ekonomik boyutu ise uzun vadeli başarı elde edebilmek için kaynakların etkin ve verimli bir şekilde kullanılmasını konu almaktadır. Tüm bu boyutların üzerinde şemsiye kavram olarak kullanılan sürdürülebilirlik, yeşil sermaye piyasası araçlarıyla bir arada ele alındığında daha fonksiyonel ve efektif işlevler gösterebilmektedir. Yeşil kavramı ise sürdürülebilirlikten bağımsız düşünülmemekte olup daha çok çevresel faktörleri ve ekosistemin işleyen doğal dengesinin korunmasını ifade etmektedir. En nihayetinde ifade etmek gerekir ki yeşil, sosyal ve sürdürülebilir sermaye piyasası araçlarını; tarihsel gelişim ve dönüşümden, finansal piyasaların bu dönüşümlere ayak uydurması ve yeni çözümler üretme arayışından ve bu kavramların özünden bağımsız ele almak olanaksızdır.
III. GENEL OLARAK YEŞİL, SÜRDÜRÜLEBİLİR VE SOSYAL SERMAYE PİYASASI ARAÇLARI
Küresel sabit gelir piyasalarının önemli bir bölümünü oluşturan yeşil, sürdürülebilir ve sosyal sermaye piyasası araçları, yatırımcılara finansal hedefleriyle uluslararası sürdürülebilirlik hedeflerini birleştirme olanağı sunarak benzersiz bir gereksinimi karşılayan finansal enstrümanlardır. Çevresel, sosyal ve ekonomik faydalar sağlamayı amaçlayan bu araçlar aracılığıyla yatırımcılar hem finansal getiri sağlayabilmekte hem de çevresel ve sosyal sorumluluklarını yerine getirebilmektedir.
Yeşil, sosyal ve sürdürülebilir tahviller, bu araçlar arasında en yaygın olanlarıdır. Yeşil tahvillerin ifa ettiği ana fonksiyon; iklim değişikliğiyle mücadele, doğal kaynakların korunması ve çevresel sürdürülebilirlik gibi alanlarda olumlu çevresel etki yaratan projelerin finansmanını sağlamaktır. Sosyal tahviller ise eğitim, sağlık, barınma gibi temel hizmetlere erişimi artırmak ve sosyal eşitsizlikleri azaltarak fırsat eşitliğini yaygınlaştırmak gibi sosyal fayda sağlayan projeleri finanse etmektedir. Sürdürülebilir tahviller de daha geniş bir yelpazede hem çevresel hem de sosyal faydaları bir araya getirerek daha geniş kapsamlı etkiler yaratabilecek projeleri finanse etmeyi sağlamaktadır.
Söz konusu tahviller, hem ICMA gibi uluslararası tanınırlığı ve itibarı yüksek kuruluşlar tarafından belirlenen uluslararası standartlar ve uygulamalarla hem de SPK gibi ulusal yetkili otoritelerce yayımlanan düzenleyici kurallarla uyumlu olarak ihraç edilmektedir. Şeffaflık, dürüstlük ve tutarlılık ilkeleri çerçevesinde yatırımcılara sunulan bu araçlar, aynı zamanda potansiyel riskleri de beraberinde getirdiği için yatırımcıların, bilinçli ve dikkatli bir yaklaşım benimsemeleri büyük önem taşımaktadır.
A. Yeşil Sermaye Piyasası Araçları
Yeşil sermaye piyasası araçları, çevresel sürdürülebilirlik ve iklim değişikliği ile mücadele hedeflerini desteklemek amacıyla ortaya çıkmış, yatırımcılara getiri sağlama potansiyeli ne sahip finansal enstrümanlardır. Bu araçlar, yatırımcıların çevre dostu projelere sermaye aktarmalarını sağlayarak, yeni ve/ veya mevcut yeşil projelerin kısmen veya tamamen finansmanında veya yeniden finansmanında kullanılmaktadır. Yeşil sermaye piyasası araçlarının ihracından elde edilen fonlar, belirlenen çevresel amaçlara uygun projelerde kullanılmaktadır. Bahsi geçen projeler arasında iklim değişikliği etkilerinin azaltılması ve iklim değişikliğine uyum, döngüsel ekonomiye geçiş, su ve deniz kaynaklarının sürdürülebilir kullanımı, doğal kaynakların korunması, biyoçeşitliliğin ve ekosistemlerin korunması ve yenilenmesi, kirliliğin önlenmesi ve kontrolü gibi ekolojiyle doğrudan ilişkili konular yer almaktadır. Bu projelerin ortak noktası, çevresel faydalar sağlamak ve sürdürülebilir kalkınma hedeflerinin uygulanmasını desteklemek amacıyla tasarlanmalarıdır.
ICMA tarafından belirlenen Yeşil Tahvil İlkeleri’ne uygun olarak ihraç edilen bu tahvillerde, elde edilen gelirler önceden belirlenmiş çevresel projelere yönlendirilmektedir. Hükümetler, çok uluslu bankalar veya şirketler tarafından ihraç edilebilen yeşil tahvillerde, ihraççı kuruluş tahvilin anaparasını ve faizini geri ödemeyi taahhüt etmektedir. Fonların yalnızca olumlu çevresel etkiye sahip projelere aktarılması, yeşil tahvilleri geleneksel tahvillerden ayıran en önemli ölçüttür. Ancak, yasal açıdan geleneksel tahvillerden belirgin bir farkları bulunmamaktadır.
Yatırımcılara finansal hedeflerini çevresel değerlerle uyumlu hale getirme ve olumlu değişimlere katkıda bulunma imkânı sunan yeşil sermaye piyasası araçları, çevresel, sosyal ve kurumsal yönetim hedeflerine ulaşmak isteyen yatırımcılar için gözde yöntemlerden biridir. Buna ek olarak bazı durumlarda vergi teşvikleri sunarak yatırımcılar için daha cazip hale gelebilmektedirler.
Yeşil projelerin bahsedilen anlamda “yeşil” olarak nitelendirilebilmesi için bağımsız bir kuruluş tarafından değerlendirilmesi ve sertifikalandırılması gerekebilir. Bu araçların kullanımı, uluslararası standartlarla uyumlu bir şekilde gerçekleştirilmektedir. Yeşil sermaye piyasası araçlarına olan talep, yatırımcıların sürdürülebilir finansman çözümlerine artan ilgisiyle paralel olarak yükseliştedir. Bu durum, çevresel sürdürülebilirliği teşvik eden projelerin finansmanı için önemli bir kaynak yaratılmasına ve çevresel hedeflere ulaşmada önemli bir rol oynamalarına katkı sağlamaktadır.
B. Sosyal Sermaye Piyasası Araçları
Sosyal sorunların çözümünde finansal araçların etkin kullanımı, günümüzde giderek artan bir öneme sahiptir. Bu bağlamda, sosyal etki tahvilleri veya sosyal sermaye piyasası araçları, yenilikçi ve sonuç odaklı bir finansman modeli olarak öne çıkmaktadır. Sosyal sermaye piyasası araçlarının işleyişi ve özellikleri ele alınarak, sosyal etki yaratmada sundukları potansiyelin irdelenmesi gerekmektedir.
Sosyal sermaye piyasası araçları özünde, sosyal hizmetlerin etkinliğini ve etkisini artırmak için tasarlanmış bir finansman mekanizmasıdır. Bu modelde özel sektör, belirli bir sosyal sorunu ele almayı veya azaltmayı hedefleyen projelere ön finansman sağlayarak yatırım yapmaktadır. Finansman sağlanan projeler arasında erişilebilir altyapı, temel hizmetlere erişim, erişilebilir barınma, istihdam yaratma, gıda güvenliği ve sosyoekonomik ilerleme gibi geniş bir yelpaze yer alır. Bu yapı, kamu özel sektör iş birliğini teşvik ederek hem kamu kaynaklarının daha verimli kullanılmasını hem de özel sermayenin sosyal etki yaratacak projelere kanalize edilmesini sağlamayı hedeflemektedir.
Sosyal sermaye piyasası araçları, ihraçlarından elde edilen fonların tamamen veya kısmen sosyal etki içeren yeni ve/ veya mevcut projelerin finansmanında veya yeniden finansmanında kullanılmak üzere tasarlanmıştır.
Sosyal sermaye piyasası araçlarının sağladığı en önemli avantajlardan biri, sosyal hizmet sağlayıcılara yenilikçi çözümler geliştirme ve uygulama konusunda esneklik sağlamasıdır. Aynı zamanda sosyal araçlar, kamu kurumlarının da bütçe kısıtlamaları olmadan sosyal sorunlara etkili müdahalelerde bulunmasına olanak tanımasıyla öne çıkmaktadır. Başlangıç maliyetleri özel yatırımcılar tarafından karşılandığından, kamu bütçesi üzerindeki baskı azalmakta ve ihtiyaç sahiplerine daha etkin ve efektif hizmetler sunulabilmesinin önü açılmaktadır. Sosyal sermaye piyasası finansmanı modeli, farklı ülkelerde çeşitli sosyal alanlarda uygulanmakta ve sosyal sorunlara çözüm bulmak için yenilikçi bir yaklaşım sunmaktadır. Ancak, her finansal araçta olduğu gibi bu araçların da potansiyel riskleri ve uygulamada karşılaşılan zorlukları bulunmaktadır. Bu noktada kritik önemi haiz konu, performans hedeflerinin doğru bir şekilde belirlenmesi, ölçülmesi ve değerlendirilmesidir. Zira bunlar projenin başarısı ve yatırımcıların geri dönüşü açısından kritik öneme sahiptir. Ayrıca, kamu ve özel sektör arasındaki iş birliğinin etkin bir şekilde yönetilmesi ve olası anlaşmazlıkların çözümüne yönelik mekanizmaların oluşturulması da bu araçların tedavülünü yaygınlaştırabilecek güvenli piyasaların tesisi bakımından önemlidir.
Özetle sosyal sermaye piyasası araçları, sosyal etki yaratma potansiyeli yüksek, yenilikçi finansman modelleri olarak değerlendirilmektedir. Ancak, başarılı bir uygulama için dikkatli bir planlama, şeffaf bir süreç ve tüm paydaşlar arasında etkin bir iş birliğinin gerektiği göz önünde bulundurulmalıdır. Uyguamada karşılaşılan zorlukların ve potansiyel risklerin yönetilmesi, bu araçların sosyal faydasının maksimize edilmesi açısından büyük önem taşımaktadır.
C. Sürdürülebilir Sermaye Piyasası Araçları
Sürdürülebilir tahviller, getirilerinin yalnızca çevresel ve toplumsal projelerin finansmanı veya yeniden finansmanında kullanılmasını hedefleyen sabit getirili finansal araçları ifade etmektedir. Bu tahviller, çevre koruma, iklim değişikliğiyle mücadele, toplumsal eşitsizliklerin azaltılması ve benzeri sürdürülebilir kalkınma hedeflerine yönelik yatırımları desteklemektedir.
Sürdürülebilir tahvillerin, yeşil tahviller ve sosyal tahvillerle olan temel farkı, finansmanın birden fazla kategoriyi kapsamasından kaynaklanmaktadır. Yeşil tahviller yalnızca çevresel projelere, sosyal tahviller ise toplumsal fayda sağlayan projelere odaklan maktadır. Ancak, sürdürülebilir tahviller bu iki kategoriyi birleştiren projelere kaynak yaratmaktadır. Örneğin, yenilenebilir enerji altyapısını genişletmekte ve aynı zamanda dezavantajlı topluluklara enerji erişimi sağlamaktadır.
Sürdürülebilir tahvillerin önemli özelliklerinden biri, sağlanan finansmanın önceden belirlenmiş sosyal ve çevresel projelere ta sis edilmesi gerekliliğidir. Fonların etkin ve şeffaf bir şekilde yönetilmesi, bu araçların yatırımcılar tarafından güvenle tercih edilmesini sağlamaktadır. Tahvilin getirilerinin nasıl kullanıldığına ilişkin net bir plan, sürdürülebilirlik taahhüdünün somut bir göstergesi olarak raporlanmakta ve yatırımcıların projelerin etkisini değerlendirmesini mümkün kılmaktadır.
Sürdürülebilir tahviller, şirketler, kamu kurumları ve belediyeler tarafından ihraç edilebildiği gibi, belirli varlıklar ve projeler için de kullanılabilmektedir. Teminatlı veya teminatsız olarak ihraç edilebilen bu tahviller hem finansal hem de çevresel sosyal sorumluluk hedeflerini bir araya getiren önemli bir yatırım aracı olarak kabul edilmektedir. Özellikle hem sosyal hem de çevresel fayda sağlayan projelerin finansmanında benzersiz bir esneklik sunmaktadır.
Sonuç olarak, sürdürülebilir tahviller, çevresel ve toplumsal sorunların çözümüne katkıda bulunmayı amaçlayan projeler için etkili ve yenilikçi bir finansman modeli sunmaktadır. Bu tahvillerin kullanımı, sürdürülebilir kalkınma hedeflerine ulaşma sürecini hızlandırarak daha yaşanabilir bir geleceğe katkıda bulunmayı hedeflemektedir.
IV. ULUSLARARASI STANDARTLAR VE İLKELER
A. ICMA Yeşil Tahvil İlkeleri
ICMA tarafından üyeler, gözlemciler ve ilgili paydaşların katkıları göz önünde bulundurularak hazırlanan ve yayımlanan Yeşil Tahvil İlkeleri3, çevresel ve sosyal sürdürülebilirlik yönünde ilerlemeyi desteklemek amacıyla oluşturulmuştur. Yeşil Tahvil İlkeleri’nde belirlenen ilkelerin ana hedefi, küresel sermaye piyasalarının çevresel ve sosyal sürdürülebilirliğe yönelik projeleri finanse etme rolünü artırmaktır. Yeşil Tahvil İlkeleri, 2020 yılına ait olan üye ve gözlemcilerden alınan geri bildirimler doğrultusunda 2021 yılında güncellenmiştir. Bu ilkeler, çevresel sürdürülebilir projelerin finansmanı için en iyi uygulamalar ve şeffaflık ve bilgi paylaşımını teşvik eden öneriler sunarak ihraççılara ve yatırımcılara yol göstermeyi hedeflemektedir.
Yeşil Tahvil İlkeleri’nin temel işlevi, yatırımcıların çevresel etkilerini değerlendirebileceği bilgilerin sağlanması ve piyasa bütünlüğünün korunması için gereken şeffaflık, doğruluk ve güvenilirliği vurgulamaktır. Bu bağlamda, dört temel bileşen belirlenmiştir: Gelirlerin kullanımı, proje değerlendirme ve seçim süreci, gelirlerin yönetimi, raporlama. Bu bileşenlerden ilki olan gelirlerin kullanımı, yeşil tahvillerin gelirlerinin çevresel fayda sağlayacak projelere yönlendirilmesi gerektiğini saptamaktadır. Proje değerlendirme ve seçim süreci bileşeni, projelerin nasıl değerlendirileceği ve seçileceği konusunda birtakım ölçütler belirlemekte ve öneriler geliştirmektedir. Gelirlerin yönetimi bileşeni, gelirlerin yönetimi ve izlenmesi için gereken süreçleri tanımlamakta ve şeffaflık ilkesinin tam anlamıyla yerine getirilebilmesini tesis edecek mekanizmaları açıklamaktadır. Bir diğer bileşen olan raporlama bileşeni de gelirlerin kullanımı ve projelerin etkileri hakkında düzenli raporlamayı teşvik ederek gerektiğinde hesap verilebilir bir düzen oluşturmak suretiyle yatırımcıların güvenini kazanmayı kolaylaştırmaktadır.
Yeşil Tahvil İlkeleri, dört ana türde yeşil tahvil tanımlamaktadır: İlki ihtiyaç duyulan projelerin finansmanında kullanılan, ihraççıya tam geri dönüş sağlayan standart yeşil proje tahvili, ikincisi ihraççının gelir akışlarına dayanan, geri dönüşü ihraççıya bağlı olmayan yeşil gelir tahvili, üçüncüsü belirli bir yeşil projeye doğrudan bağlı olan yeşil proje tahvili ve sonuncusu belirli yeşil projelere finansman sağlamak için kullanılan, teminatlı yeşil tahvildir.
Yeşil Tahvil İlkeleri’nde yeşil projelerin çevresel hedeflerle nasıl ilişkilendirileceğine dair geniş bir çerçeve sunmaktadır. Belirlenen uygun projeler arasında yenilenebilir enerji projeleri, enerji verimliliği projeleri, kirlenmeyi önleme ve kontrol projeleri, sürdürülebilir su yönetimi projeleri yer almaktadır.
Ayrıca Yeşil Tahvil İlkeleri kapsamında yatırımcı ve ihraççılara çevresel hedeflerle ilişkilendirme süreci açıklanmaktadır. Bu bağlamda projelerin belirli çevresel hedeflere ulaşmasını sağlamak için nasıl değerlendirileceği ve seçileceği konusunda süreçler açıklanmaktadır.
Sonuç olarak, Yeşil Tahvil İlkeleri, çevresel projelerin finansmanında şeffaflık, güvenilirlik ve sürdürülebilirlik sağlamak amacıyla oluşturulmuş, piyasa katılımcıları için referans kaynağı teşkil eden kapsamlı bir kılavuzdur.
B. ICMA Sürdürülebilirlik Tahvili Rehberleri
Sürdürülebilirlik Tahvili Rehberleri4, 2021 yılının haziran ayında ICMA tarafından hazırlanmıştır. Bu rehber, Yeşil Tahvil İlkeleri ve Sosyal Tahvil İlkeleri ile birlikte, çevresel ve sosyal sürdürülebilirliğe yönelik küresel sermaye piyasalarının rolünü teşvik etmeyi amaçlayan gönüllü çerçeveler sunmaktadır.
Sürdürülebilirlik Tahvili Rehberleri, tahvil ihraç edenlerin sosyal ve/ veya çevresel amaçlara hizmet eden tahviller çıkarırken, şeffaflık ve kamuya açıklık ilkelerini göz önünde tutarak en iyi uygulamaları belirlemekte ve bu sayede piyasanın bütünlüğünü desteklemektedir. Sürdürülebilirlik Tahvili Rehberleri’ne göre sermaye piyasası tahvilleri, tahvil gelirlerinin yalnızca yeşil ve sosyal projeleri finanse etmek için kullanılacağı tahvil türleridir. Bu bağlamda, ihraççıların, projelerinin temel amaçlarına göre bu tahvilleri yeşil tahvil, sosyal tahvil veya sürdürülebilir tahvil olarak sınıflandırmaları gerekmektedir.
Yeşil Tahvil İlkeleri’nde belirtilen dört temel bileşen olan gelirlerin kullanımı, proje değerlendirme ve seçim süreci, gelirlerin yönetimi ve raporlama, sürdürülebilir tahviller bakımından da geçerlidir.
Sürdürülebilirlik Tahvili Rehberleri’ne göre sürdürülebilir tahviller, yalnızca çevresel ve sosyal projelere yönelik finansmanı sağlamakla kalmayıp, aynı zamanda iklim geçiş stratejileri ile uyumlu projelerin finansmanında da kullanılabilmektedir. Bu bağlamda, Paris Anlaşması hedefleri doğrultusunda net sıfır emisyon stratejileri uygulamak isteyen ihraççılar, İklim Dönüşümü Finansmanı El Kitabı’ndan5 da rehberlik alabileceklerdir.
Sürdürülebilirlik Tahvili Rehberleri uygulaması gönüllülük esasına dayalıdır ve ihraççılar, sürdürülebilir tahvil ihraç etme kararını bağımsız olarak almaktadır. Dolayısıyla ihraççıların bu süreçte Sürdürülebilirlik Rehberinde getirilen düzenlemelere uymak zorunda olmadıklarını belirtmek gerekmek tedir. Her ne kadar bağlayıcılığı olmasa da ihraççılar, piyasa katılımcılarına tahvillerinin hangi ilkelerle uyumlu olduğunu açık bir şekilde belirtme yükümlülüğünden muaf değildir.
Sonuç olarak, bu Sürdürülebilirlik Tahvili Rehberleri, sürdürülebilir finansmanın teşvik edilmesi ve piyasa katılımcılarının bilinçlendirilmesi amacıyla önemli bir referans kaynağı teşkil etmekte ve sürdürülebilirlik tahvilleri ve bunların finansal uygulamaları hakkında derinlemesine bir anlayış sağlamaktadır.
C. ICMA Sosyal Tahvil İlkeleri
ICMA tarafından 2023 haziranında yayımlanan Sosyal Tahvil İlkeleri6, sosyal projelerin finansmanında kullanılacak tahvillerin çıkarılması için gönüllü süreç kılavuzlarını içermektedir. İlkelerin hazırlanma aşamasında ICMA üyeleri ve gözlemcileri tarafından sağlanan geri bildirimler dikkate alınmıştır. Bu ilkeler, uluslararası sosyal ve çevresel sürdürülebilirlik hedeflerine ulaşmak amacıyla küresel sermaye piyasalarının rolünü artırmayı amaçlayan bir dizi en iyi uygulama ve öneriden oluşmaktadır.
Sosyal Tahvil İlkeleri, sosyal ve çevresel amaçlar doğrultusunda ihraççıların, şeffaflık ve açıklama ilkesine dayalı olarak, bu tahvillerin özelliklerini ve sosyal projelerin faydalarını net bir şekilde belirlemelerini teşvik etmektedir. Ayrıca Yeşil Tahvil İlkeleri’nde olduğu gibi bu rehberde de sosyal projelerin finansmanında kullanılacak tahvillerin dört ana bileşeni tanımlanmaktadır: Gelirlerin kullanımı, proje değerlendirme ve seçim süreci, gelirlerin yönetimi ve raporlama.
Bu bağlamda, sosyal tahvillerin tanımı, elde edilen gelirlerin yalnızca uygun sosyal projelerin finansmanında kullanılacağını belirtmektedir. Ayrıca, sosyal tahvil çıkaranların, projelerin hedef kitlelerine yönelik sosyal yararları tanımlamaları ve bu projelerin olası olumsuz sosyal veya çevresel etkilerini yönetmek için gerekli önlemleri almaları gerektiği özellikle vurgulanmaktadır.
Sosyal Tahvil İlkeleri’nin içeriğinde, sosyal projelerin neler olabileceğine dair örnekler de verilmiştir. Bu projeler arasında; temel altyapı sağlama, temel hizmetlere erişim, istihdam yaratma ve sosyoekonomik güçlendirme gibi çeşitli alanlar yer almaktadır. Ayrıca, hedef kitleler arasında yoksulluk sınırının altında yaşayanlar, dışlanmış topluluklar, engelliler ve iklim değişikliğinden etkilenen gruplar gibi çeşitli dezavantajlı gruplar tanımlanmaktadır.
Sonuç olarak Sosyal Tahvil İlkeleri, sosyal tahvil çıkarma süreçlerine ilişkin kapsamlı bir kılavuz sunmakta ve bu süreçlerin şeffaflık, hesap verebilirlik ve sosyal etki yaratma açısından en iyi uygulamaları benimsemesini teşvik etmektedir.
V. TÜRK HUKUKUNDA YEŞİL, SÜRDÜRÜLEBİLİR VE SOSYAL SERMAYE PİYASASI ARAÇLARI
A. Yeşil, Sürdürülebilir ve Sosyal Sermaye Piyasası Araçlarının Hukuki Çerçevesi
SPK tarafından 22.09.2022 tarihinde yayımlanan Yeşil Borçlanma Aracı, Sürdürülebilir Borçlanma Aracı, Yeşil Kira Sertifikası, Sürdürülebilir Kira Sertifikası Rehberi7, yeşil ve sürdürülebilir borçlanma araçları ile kira sertifikalarının ihraçlarında uyulması gereken esasları belirlemektedir. Bu araçların uluslararası standartlarla uyumlu şekilde yürütülmesini sağlamak ve çevresel sürdürülebilirliğe katkı sağlayabilecek projelerin finansmanında şeffaflık ve tutarlılığı artırmak amacıyla yayımlanan bu rehberin kapsamı, yeşil ve sürdürülebilir borçlanma araçları ile kira sertifikalarından ibarettir. Söz konusu rehber, ICMA’nın Yeşil Tahvil İlkeleri esas alınarak hazırlanmış ve rehberdeki genel yaklaşım bu ilkelerle uyumlu ihraçların gerçekleştirilmesi yönündedir.
SPK’nın küresel sürdürülebilir finansman eğilimiyle uyum kapsamında bir diğer rehber ise 06.09.2024 tarihinde yayımlamış olduğu Yeşil, Sürdürülebilir ve Sosyal Sermaye Piyasası Araçları Rehberi’dir (“Rehber”). Rehber konuyu ihraç aşamalarından genel ilkelere kadar geniş perspektifte ele almakta ve genel hukuki çerçeveyi sunmaktadır.
Bu bağlamda değinilmesi gereken bir diğer kaynak T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın 25 Eylül 2024’te yayımladığı Avrupa Birliği ve ulusal planlarla uyum içerisindeki Türkiye Yeşil Taksonomi Yönetmeliği Taslağı’dır8. Bu Taslak, çevresel hedeflere ulaşılmasına katkı sağlamayı amaçlayan ekonomik faaliyetleri tanımlamaktadır. Bu kapsamda, “uyumlu ekonomik faaliyet” kavramı tanımlanarak, belirli çevresel kriterleri karşılayan ve sosyal güvenlik standartlarına uyan faaliyetlerin desteklenmesi öngörülmektedir. Ayrıca söz konusu taslak, uyumlu faaliyetler için teknik incelemeler ve sürdürülebilirlik raporlaması yapılmasını zorunlu kılmaktadır9.
B. Yeşil, Sürdürülebilir ve Sosyal Sermaye Piyasası Araçları Rehberi
Konuya ilişkin temel usul ve esasların ana dayanağını oluşturan kaynak olmasından bahisle Rehber’in öngördüğü düzenlemeler yakın mercek altında incelenmelidir. Rehber’in temel gayesi, sermaye piyasası araçlarının çevresel ve sosyal etkilerini arttırmak ve ihraç süreçlerinde şeffaflık ve uyumun sağlanmasına yönelik kapsamlı bir çerçeve sunmaktır.
Genel hatlarıyla Rehber’in genel esaslar, temel bileşenler, yeşil proje türleri, sosyal proje türleri, proje değerlendirme ve seçme süreci, fon yönetimi, raporlama, dış değerlendirme ve yurt dışı ihraçlara ilişkin düzenlemelerden oluştuğu ifade edilebilir.
30.12.2012 tarihli ve 28513 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Sermaye Piyasası Kanunu’na dayanılarak hazırlanan Rehber, yeşil, sürdürülebilir ve sosyal sermaye piyasası araçlarının ihraçlarında uyulması gereken esasları belirlemektedir. Amaç, bu ihraçların uluslararası standartlarla uyumlu yürütülmesini sağlamak, şeffaflık ve hesap verilebilirliği artırmaktır. Yeşil ve sosyal projelerin finansmanında şeffaflığın, dürüstlüğün ve tutarlılığın sağlanması hedeflenmektedir.
Rehber’de yapılan tanımlamalar bağlamında dikkat çeken hususlardan biri de mavi ile yeşil sermaye piyasası araçları ayrımıdır. Mavi sermaye piyasası araçları, su yaşam alanlarında olumlu etkiler sağlayan projelere kaynak bulmak amacıyla ihraç edilirken yeşil, sosyal ve sürdürülebilir sermaye piyasası araçları, çevresel ve sosyal projelerin finansmanında kullanılmaktadır.
Rehber’de bahsi geçen sermaye piyasası araçlarının ihracı için düzenlenen çeşitli esaslar vardır. Buna göre ihraççılar, ihracın Rehber’e uygunluğunu bir çerçeve belgesinde açıklamalıdır. Bu belgede, ihraçtan elde edilecek fonun nasıl kullanılacağı da belirtilmelidir. Ayrıca fonların kullanım amacı bakımından da sınırlama getirilmiştir. Elde edilen fon, yalnızca Rehber’de tanımlanan yeşil ve/ veya sosyal projelere (yeni veya mevcut) finansman veya yeniden finansman sağlamak için kullanılabilir.
Kayda değer bir başka esas, çerçeve belgesinin Rehber ile uyumlu olduğunu teyit eden bir ikinci taraf görüşü alınması zorunluluğudur. İlaveten ihraççılar, projenin temel hedefine göre sermaye piyasası aracının yeşil, sosyal veya sürdürülebilir olup olmadığını belirlemelidir.
Rehber’de dayanak varlıklar bakımından getirilen kısıtlama da göze çarpmaktadır. Yeşil, sosyal ve sürdürülebilir kira sertifikaları, varlık ve ipotek teminatlı menkul kıymetler gibi araçlar da yalnızca Rehber’de belirtilen yeşil ve sosyal projelere yönelik varlıklara dayanak varlık olarak kullanılabilir.
Ayrıca suiistimalin önüne geçebilmek adına Rehber kapsamında olmayan ihraçlarda “yeşil”, “sürdürülebilir”, “sosyal” gibi ifadelerin kullanılamayacağını belirtmektedir.
Şeffaflık ve kamuya açıklık ilkelerinin öne çıktığı Rehber esaslarına göre ihraççıların; çerçeve belgesini, ikinci taraf görüşünü ve diğer ilgili belgeleri ihraç tavanı başvurusu sırasında SPK’ya sunmaları gerekmektedir. Bunun üzerine onay alındıktan sonra, bu belgelerin ihraççının internet sitesinde ve varsa Kamuoyu Aydınlatma Platformu’nda yayımlanması gerekmektedir.
Rehber; yeşil, sürdürülebilir ve sosyal sermeye piyasası araçları bakımından ayrı bir ihraç tavanı öngörmüştür. Bu tür ihraçlar için SPK’dan ayrı bir ihraç tavanı alınmalı ve bu tavan sadece yeşil, sürdürülebilir ve sosyal sermaye piyasası araçları için kullanılmalıdır. Rehber’in ihraçlara ilişkin getirdiği düzenlemelerden bazısı da çerçeve belge ve ikinci taraf görüşünün kullanımına ilişkin olup Rehber yayımlanmadan önce düzenlenen çerçeve belgelerinin akıbetine ilişkindir. Bu kapsamda aynı amaçlı projeler için, aynı çerçeve belgesi ve ikinci taraf görüşü farklı ihraç tavanı başvurularında kullanılabilir. Ancak, Rehber’in yayımlanmasından önceki ve Rehber’e uyumlu olmayan çerçeve belgeler bu kapsamda değerlendirilmez. İhraççının ait olduğu grup için hazırlanan grup çerçeve belgesi, ancak ihraççının yönetim kurulu onayıyla kullanılabilir. Her ihraç tavanı başvurusunda, çerçeve belgesinin güncel yönetim kurulu kararına bağlanması da Rehber’in getirdiği zorunluluklardan biridir. Rehber, dört ana bileşeni içermektedir: İhraçtan elde edilen fonun kullanımı, proje değerlendirme ve seçme süreci, fonun yö netimi ve raporlama. Rehber’de fonların, belirlenen projelere tahsis edilmesi ve özellille süreçlerin şeffaf bir şekilde raporlanması gerekliliği üzerinde durulmuştur. Ayrıca fon kullanım raporları ve etki raporlarının hazırlanması ve kamuya açıklanması gerekmektedir.
Rehber ihraç süreçlerine ilişkin düzenlemeler içermekle kalmamakta aynı zamanda proje türlerine de açıklık getirmektedir. Rehber’e göre yenilenebilir enerji, enerji verimliliği, kirliliğin önlenmesi gibi projeler yeşil proje türleri arasında yer almaktadır. Bu projelerin ayırt edici özelliği ise, çevresel faydalar sağlamalarıdır. Bir projenin yeşil proje olarak nitelendirilebilmesi için çevresel sürdürülebilirlik hedeflerine katkı sağlaması ve ölçülebilir faydalar sunması gerekmektedir. Rehber’de öne çıkan diğer bir proje türü de sosyal projelerdir. Erişilebilir altyapı, temel hizmetlere erişim gibi toplumun geniş kesimlerini etkileyen projeler sosyal proje türleri arasında yer almaktadır. Bu projelerin ayırt edici özelliği ise, sosyal faydalar sağlamalarıdır. Sosyal projelerin, toplumun tümünden ziyade belirli bir kitle için olumlu sosyal sonuçlar elde etmeyi hedeflemesi de yeterlidir.
Proje değerlendirme ve seçme süreci bakımından Rehber, ihraççıların, projelerin sosyal ve çevresel amaçlarını, proje türlerini ve hedef kitlelerini belirlemesi gerektiğini öngörmektedir. Bu doğrultuda çevresel ve sosyal risklerin değerlendirilmesi de önem kazanmaktadır. Bununla beraber projelerin seçiminde kullanılan ölçütlerin ve süreçlerin de çerçeve belgesinde detaylıca açıklanması gerekmektedir.
Rehber, ihraçtan elde edilen fonların nasıl yönetileceğini de belirlemiştir. Düzenlemeye göre fonların yeşil ve/ veya sosyal projelere tahsis edilmesi gerekmektedir. Nitekim çerçeve belgesinde açıklanması gereken hususlardan biri de fonların yönetimidir. Fonların izlenmesi ve güvenli bir şekilde yönetilmesi sürecin temel ilkelerle uyumlu yürütülebilmesi adına olmazsa olmaz niteliktedir. Kamuoyunun aydınlatılması, şeffaflık ve hesap verilebilirlik ilkeleriyle uyum kapsamında ihraççıların, fon kullanım raporları ve etki raporları hazırlaması ve kamuya açıklaması gerekmektedir. Bahse konu raporların ihtivası, projelerin çevresel ve sosyal etkileridir.
Rehber’in dış değerlendirme konusunda getirdiği düzenlemeler de vardır. Bu kapsamda ihraççıların, dış değerlendirme hizmeti alarak projelerin Rehberle uyumunu sağlamaları gerekmektedir. Bu hizmet, bağımsız kuruluşlar tarafından verilmekte ve ihraççının çevresel ve sosyal hedeflerini değerlendirmektedir. Dış değerlendirme, esas olarak ihraçların uluslararası standartlarla uyumunu denetleyen mekanizmaya verilen isimdir.
VI. SONUÇ
Tüm bu açıklamalar ve düzenlemeler ışığında yeşil, sürdürülebilir ve sosyal sermaye piyasası araçlarının, küresel sürdürülebilirlik hedeflerine ulaşmada önemli bir rol oynadığı söylenebilir. Bu araçlar kısaca, yatırımcılar için finansal getiri sağlarken aynı zamanda çevresel ve sosyal sorumluluklarını yerine getirmelerine olanak tanımaktadır. Teknik anlamda yeşil tahviller çevresel, sosyal tahviller toplumsal, sürdürülebilir tahviller ise hem çevresel hem de toplumsal fayda sağlayan projeleri finanse etmektedir.
ICMA, yeşil, sosyal ve sürdürülebilir tahvil piyasalarının gelişiminde, uluslararası sermaye piyasaları bağlamında yol gösterici olması ve teşvik edici aktör olmasıyla önemli rol oynayan uluslararası kuruluşlardan biridir. ICMA’nın Yeşil Tahvil İlkeleri, Sosyal Tahvil İlkeleri ve Sürdürülebilirlik Tahvilleri Kılavuzu, bu araçların ihracı ve yönetimi için en iyi uygulamaları belirleyerek piyasa aktörleri bakımından referans noktası olmaktadır. Bu ilkeler, şeffaflık, doğruluk ve güvenilirlik gibi temel prensiplere dayanarak belirlenmekte ve ihraççıların çevresel ve sosyal etkilerini değerlendirebilmeleri için gerekli zemini hazırlamaktadır.
SPK ise Türkiye’de sermaye piyasalarının denetlenmesinden ve düzenlenmesinden sorumlu kuruluştur. Rehber, bu araçların Türkiye’deki ihraç ve yönetimine ilişkin kuralları belirlemektedir. Rehber, ICMA ilkeleriyle uyumlu olup, ihraççıların şeffaflık, hesap ve rebilirlik ve sosyal etki yaratma konularında en iyi uygulamaları benimsemelerini teşvik etmeyi amaçlamaktadır. Rehber; çerçeve belgesi hazırlama, fon yönetimi, raporlama ve dış değerlendirme gibi konularda detaylı düzenlemeler içermekte ve yatırımcıların korunması ve piyasa bütünlüğünün sağlanması açısından önem arz etmektedir.
KAYNAKÇA
GÖKÇE TURAN, Sermaye Piyasası Hukuku, 4. Baskı, Ankara 2019.
ICMA, “Sosyal Tahvil Prensipleri 2021 – Türkçe Çeviri”, (Erişim: 12.01.2025) https://www.icmagroup.org/assets/documents/Regulatory/Green-onds/Translations/2021/Turkish-SBG-2021.pdf?vid=2.
ICMA, “Sürdürülebilir Tahvil Prensipleri 2021 – Türkçe Çeviri”, (Erişim: 12.01.2025) https://www.icmagroup.org/assets/documents/Regulatory/Green-Bonds/Translations/2021/Turkish-SBP-2021.pdf?vid=2.
ICMA, “Yeşil Tahvil Prensipleri 2021 – Türkçe Çeviri”, (Erişim: 12.01.2025) https://www.icmagroup.org/assets/documents/Regulatory/Green-onds/Translations/2021/Turkish-GBP-2021.pdf?vid=2.
ICMA, İklim Dönüşümü Finansmanı El Kitabı 2020 – Türkçe Çeviri, (Erişim: 12.01.2025) https://www.icmagroup.org/assets/documents/sustainable-inance/translations/turkish-ctfh2020-12-080321.pdf.
KOLCUOĞLU DEMİRKAN KOÇAKLI, “Yeşil, Sosyal ve Sürdü - rülebilir Sermaye Piyasası Araçlarına İlişkin Mevzuat Gelişmeleri”, (Erişim: 12.01.2025) https://www.kolcuoglu.av.tr/Uploads/Publication/yesil-sosyal-ve-surdurulebilir-sermaye-piyasasi-araclarina-iliskin-mevzuat-gelismeleri.pdf.
MUHAMMET CİHAN ŞİMŞEK/ CANAN ÖZKAN/ GÖZDE GÜRGÜN, “Sürdürülebilir ve Yeşil Finansal Araçlar Üzerine Konjonk - türel Analiz”, Balkan Sosyal Bilimler Dergisi, C. XIII, S. 25, 2024, s. 1-4.
SERMAYE PİYASASI KURULU, “Yeşil Borçlanma Aracı, Sürdü - rülebilir Borçlanma Aracı, Yeşil Kira Sertifikası, Sürdürülebilir Kira Sertifikası Rehberi”, (Erişim: 12.01.2025) https://spk.gov.tr/data/6231ce881b41c612808a3a1c/b2d06c64099c9e7e8877743afc7d2484.pdf.
SERMAYE PİYASASI KURULU, “Yeşil, Sürdürülebilir ve Sosyal Rehber Taslağı”, (Erişim: 12.01.2025) https://spk.gov.tr/data/66db09fa8f95db2bd8f20032/Ye%C5%9Fil%20S%C3%BCrd%C3%BCr%C3%BClebilir%20ve%20Sosyal%20Rehber%20Tasla%C4%9F%C4%B1.pdf.
T.C. ÇEVRE, ŞEHİRCİLİK VE İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ BAKANLIĞI, “Türkiye Yeşil Taksonomi Yönetmeliği Taslağı”, (Erişim: 12.01.2025) https://iklim.gov.tr/taslaklar-i-124.
DİPNOT
1 Gökçe Turan, Sermaye Piyasası Hukuku, 4. Baskı, Ankara 2019, s. 25.
2 Muhammet Cihan Şimşek/ Canan Özkan/ Gözde Gürgün, “Sürdürülebilir ve Yeşil Finansal Araçlar Üzerine Konjonktürel Analiz”, Balkan Sosyal Bilimler Dergisi, C. XIII, S. 25, 2024, s. 1-4.
3 ICMA, “Yeşil Tahvil İlkeleri 2021 – Türkçe Çeviri”, https://www.icmagroup.org/assets/documents/Regulatory/Green-Bonds/Translations/2021/Turkish-GBP-021.pdf?-vid=2, Erişim Tarihi: 12 Ocak 2025.
4 ICMA, “Sürdürülebilirlik Tahvili Rehberleri 2021 – Türkçe Çeviri”, https://www.icmagroup.org/assets/documents/Regulatory/Green-Bonds/Translations/2021/Turkish-SBG-2021.pdf?vid=2, Erişim Tarihi: 12 Ocak 2025.
5 ICMA, “İklim Dönüşümü Finansmanı El Kitabı 2020 – Türkçe Çeviri”, https://www.icmagroup.org/assets/documents/sustainable-finance/translations/turkish-ctfh2020-12-080321.pdf, Erişim Tarihi: 12 Ocak 2025.
6 ICMA , “Sosyal Tahvil İlkeleri 2021 – Türkçe Çeviri”, https://www.icmagroup.org/assets/documents/Regulatory/Green-Bonds/Translations/2021/Turkish-SBP-2021.pdf?-vid=2, Erişim Tarihi: 12 Ocak 2025.
7 Sermaye Piyasası Kurulu, “Yeşil Borçlanma Aracı, Sürdürülebilir Borçlanma Aracı, Yeşil Kira Sertifikası, Sürdürülebilir Kira Sertifikası Rehberi”, https://spk.gov.tr/data/6231ce881b41c612808a3a1c/b2d06c64099c9e7e8877743afc7d2484.pdf, Erişim Tarihi: 12 Ocak 2025.
8 T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, “Türkiye Yeşil Taksonomi Yönetmeliği Taslağı”, https://iklim.gov.tr/taslaklar-i-2124, Erişim Tarihi: 12 Ocak 2025.
9 Kolcuoğlu Demirkan Koçaklı, “Yeşil, Sosyal ve Sürdürülebilir Sermaye Piyasası Araçlarına İlişkin Mevzuat Gelişmeleri”, https://www.kolcuoglu.av.tr/Uploads/Publication/yesil-sosyal-ve-surdurulebilir-sermaye-piyasasi-araclarina-iliskin-mevzuat-gelismeleri.pdf, Erişim Tarihi: 12 Ocak 2025.
