1. GİRİŞ
Anonim şirketlerde pay, sermayenin belli bir bölümünü ve pay sahibinin hak ve sorumluluklarını ifade etmektedir. Kural olarak anonim şirketlerde paylar arasında eşitlik ilkesi yürürlükte olup söz konusu ilke uyarınca her pay, malikine aynı nitelikte haklar sağlamakta ve borçlar yüklemektedir. Bu kural dahilinde pay sahipleri, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun1 (“TTK”) 434. maddesi kapsamında oy haklarını, sermayeye katılma oranına göre, bir diğer ifadeyle “toplam itibari değerine” göre kullanabilmektedirler. Böylece, pay sahipleri şirkete ortak oldukları ve riziko üslendikleri oranda oy hakkına sahip olmaktadırlar.
Bununla birlikte, şirket esas sözleşmesine ilgili hükümlerin ihtiva edilmesi suretiyle pay sahipleri arasındaki hakların farklı şekillerde dağıtılması mümkün kılınmaktadır. Bu çerçevede, TTK’nın 478. maddesinde ifade edildiği üzere imtiyazlar, belirli paylara kar payı, tasfiye payı, rüçhan ve oy hakkı gibi haklarda üstünlük tanıyan bir hak veya kanunda öngörülmemiş yeni bir pay sahipliği hakkı bağlanması suretiyle tanınabilmektedir. Söz konusu imtiyazlar, (i) malvarlığı haklarında, (ii) oy hakkında ve (iii) yönetim organında temsil edilme konularında üç grup altında toplanmakta olup oy hakkında imtiyaz, bir grubu oluşturan payların diğer paylara göre aynı şartlar altında daha fazla oy hakkına sahip olmasını ifade etmektedir.
İşbu makale içerisinde; oy hakları kapsamında paylara imtiyaz tanınması ve bu hakların TTK ve 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu2 (“SPK”) ve diğer ilgili mevzuat bakımından incelenecektir.
2. TTK Bakımından İnceleme
2.1. Genel Olarak Oyda İmtiyazlı Paylar
TTK’nın 434. maddesi kapsamında genel kural olarak, pay sahipleri oy haklarını sermayeye katılma oranına göre, yani “toplam itibari değerine” göre kullanacaklardır. Bu durumun istisnası ise; TTK’nın 479. maddesi bağlamında, oyda imtiyaz tanınmasıdır. TTK’nın 478. maddesi uyarınca, oyda imtiyazın şirketin kuruluşunda veya daha sonra esas sözleşmede yapılacak değişiklikle tanınması mümkündür. Ancak, söz konusu imtiyazın esas sözleşmede sadece bir grup paya tanındığının belirtilmesi yeterli olmaz; ayrıca imtiyazın konusu ve kapsamının açıkça belirtilmesi gerekmektedir. Bununla birlikte, kayıtlı sermaye sistemini benimseyen anonim şirketlerde, yönetim kurulunun imtiyazlı pay ihraç etme olanağına sahip olması, bu hususta esas sözleşmeyle yönetim kuruluna yetki verilmesi ön şartına bağlıdır.
Oyda imtiyaz, eşit itibari değerdeki paylara farklı sayıda oy hakkı verilerek oluşturulan durumdur. Bu nedenle, farklı itibari değerli paylara eşit oy hakkı tanınmak suretiyle oyda imtiyaz tanınmasına TTK kapsamında izin verilmemektedir. Nitekim söz konusu husus, TTK’nın ilgili hükmünün gerekçesinde de ifade edilmiş olup, gerekçede bu yasağın, oyda imtiyaza ilişkin kanuni sınırlamaların, özellikle kaldıraç güç sınırlamasının dolanılmasının engellenmesi ve karışıklıklara yol açmaması ve bir paya verilecek azami oy miktarını düzenleyen TTK 479/2 hükmünün uygulanmasında güçlüklerle karşılaşılmaması için öngörüldüğü belirtilmektedir.
TTK’nın 479. maddesinin gerekçesinde, oy haklarına ilişkin imtiyazın nasıl yaratılabileceğini veya hangi hallerde yaratılamayacağını izah eden örneklere yer verilmiştir. İlk örnekte payların itibari değerinin bir (1) Türk Lirası olduğu A grubu ve payların itibari değerinin beş (5) Türk Lirası olduğu B grubu olarak iki (2) farklı pay grubu mevcuttur. Bu durumda, maddenin gerekçesinde bu payların her birine birer (1) oy hakkı vererek A grubu paylara imtiyaz tanınamayacağı öngörülmüştür. Aynı maddenin gerekçesindeki bir diğer örnekte ise farklı itibari değerli paylara farklı oy hakkı verilerek imtiyaz tanınmasının mümkün olduğu gösterilmektedir. Bu örnekte de, yine itibari değeri bir (1) Türk Lirası olan A grubu paylar ve itibari değeri üç (3) Türk Lirası olan B grubu paylar mevcuttur. B grubu paya altı (6) oy hakkı tanınabilir. Bu durumda, normal olarak, itibari değere göre oy hakkı ilkesi uyarınca üç (3) oya sahip olması gerekirken B grubu her paya altı (6) oy hakkı tanınmış olması, B grubu paylara tanınmış bir oy imtiyazıdır.
2.2. Oy Haklarında Tanınacak İmtiyaza İlişkin Sınırlamalar
TTK’nın 479. maddesinin 2. fıkrasında, oy haklarında tanınan imtiyazın sınırları çizilmiş ve bir paya en çok on beş (15) oy hakkı tanınabileceği belirtilmiştir. Bu durumda, maddenin gerekçesinde de belirtildiği üzere, oyların itibari değere göre hesaplanması kuralına ilişkin TTK’nın 434/1 hükmü uygulanmayacaktır. Ancak pay başına on beş (15) oy hakkına ilişkin sınırlamanın, adi paylar için dikkate alınacağını önemle belirtmek gerekmektedir.
Bununla birlikte söz konusu TTK hükmü, bir (1) paya en çok on beş (15) oy tanınmasına yönelik sınırlamanın iki (2) durumda geçerli olmayacağını da ifade etmektedir. Bu durumlardan birincisi kurumlaşmanın gerektiği haller, ikincisi ise haklı bir sebebin ispatlandığı durumlardır. Her iki (2) halin ispatı için de mahkeme kararı şart olup bu konuda karar verme yetkisi, TTK 479 hükmü gereğince şirket merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesine tanınmıştır. Ancak kurumlaşma gereksinimine istinaden mahkemeye başvurulan hallerde kurumlaşma projesinin de mahkemeye sunulması gerekmektedir. Doktrinde mahkemelerin, kanunun gerekçelerine uygun olarak, bu yönde kararları oldukça nadiren verecekleri ve oldukça katı davranacakları belirtilmektedir. Yine ilgili hüküm, kurumlaşmanın gerçekleşmeyeceğinin anlaşılması veya haklı sebeplerin ortadan kalktığı hallerde istisna etme hakkının mahkeme tarafından geri alınabileceğini öngörerek, istisnanın kötüye kullanılmasını engellemek istemiştir.
Söz konusu imtiyazlı paylarda azami oy sayısına ilişkin sınırlamaya ek olarak ayrıca belirtilmelidir ki, genel kurul toplantılarında TTK’nın 479. maddesinin son fıkrası ile oyda imtiyaz, esas sözleşme değişikliklerinin yanı sıra ibra ve sorumluluk davası açılacağı durumlarda etkisizleşecek ve kullanılamayacaktır. Söz konusu ihtimallerde imtiyazlı paylar, pay sahiplerine diğer adi paylar ile eşit oy hakkına sahip olup oylar itibari değerleri ile orantılı olarak kullanılacaktır.
Yukarıdaki bilgilere ek olarak, oydan imtiyazlı payların oluşturabilmesi hususunda ayrıca TTK’nın genel kurul toplantı ve karar nisabı ile ilgili hükümleri de incelenmelidir.
2.3. TTK’da Genel Kurul Toplantı ve Karar Nisabı
TTK’nın 418. maddesi, genel kurul toplantı ve karar nisaplarını düzenlemekte olup kanunda veya esas sözleşmede daha ağır nisap öngörülmediği sürece genel kurulun, şirket sermayesinin en az dörtte birini (1/4) karşılayan pay sahiplerinin ya da temsilcilerinin varlığıyla toplanacağı ve toplantıya katılan oyların çoğunluğu ile karar verileceği öngörülmüştür.
Bununla birlikte, ağırlaştırılmış nisapları düzenleyen TTK’nın 421. maddesinin 3. fıkrası ile nisaplar konusunda özel bir düzenleme getirilmiş ve toplantı nisabı belirtilmeden sadece karar nisabı düzenlenmiştir. Buna göre, (i) şirketin işletme konusunun tamamen değiştirilmesi, (ii) imtiyazlı pay oluşturulması ve (iii) nama yazılı payların devrinin sınırlandırılması kararları sermayenin en az yüzde yetmiş beşini (%75) oluşturan payların sahiplerinin veya temsilcilerinin olumlu oylarıyla alınması gerekmektedir.
Yukarıda belirtildiği üzere, TTK’nın 421. maddesinin 3. fıkrasının (b) bendi kapsamında, imtiyazlı pay oluşturulmasına ilişkin esas sözleşme değişiklikleri için ağırlaştırılmış nisap öngörülmüştür. Nitekim bu hükümle, imtiyazlı pay oluşturulmasını öngören esas sözleşme tadil kararlarının, sermayenin en az yüzde yetmiş beşini (%75) oluşturan payların sahiplerinin olumlu oylarıyla alınması gerekmektedir. Anılan hüküm nisbi emredici niteliği haizdir. Bir diğer ifadeyle, esas sözleşmeyle söz konusu nisapların sadece ağırlaştırılması mümkündür.
2.4. İmtiyazlı Pay Sahipleri Özel Kurulu
İmtiyazlı pay sahipleri özel kurulu (“Özel Kurul”), anonim şirketlerde imtiyazlı pay sahipleri tarafından oluşturulmakta olup söz konusu kurulun üçüncü kişilere karşı şirketi temsil yetkisi bulunmamaktadır. Her imtiyazlı pay grubunun bir Özel Kurul’u mevcuttur. Özel Kurul, esas sözleşmeyle imtiyaz tanınması halinde kendiliğinden ve kanunen oluşmaktadır. Dolayısıyla Özel Kurul’un esas sözleşmeyle ortadan kaldırılması mümkün değildir. Bu çerçevede, paylara imtiyazlı oy hakkı tanınması halinde Özel Kurul da kendiliğinden oluşmaktadır.
TTK’nın 454. maddesi gereğince, oyda imtiyazlı payların bulunduğu şirketlerde, bazı hallerde kararın uygulanabilmesi için imtiyazlı pay sahiplerinin de onayının sağlanması gerekmektedir. Buna göre ilgili TTK hükmünde belirtildiği üzere, aşağıdaki kararlarda Özel Kurul onay vermelidir;
i. oyda imtiyazlı pay sahiplerinin haklarını sınırlayacak şekilde esas sözleşmenin değiştirilmesine ilişkin genel kurul kararları,
ii. kayıtlı sermaye sisteminde yönetim kuruluna sermayenin arttırılması konusunda yetki verilmesine dair genel kurul kararları ve
iii. yine kayıtlı sermaye sisteminde yönetim kurulunun sermayenin arttırılmasına ilişkin kararları.
Gerçekleştirilecek olan Özel Kurul’un toplantıya çağrılmasına ilişkin usul ve esaslar TTK’nın 454. maddesinde düzenlenmiştir. Çağrıya rağmen toplantı gerçekleşmediği takdirde Özel Kurul’un söz konusu kararı onayladığı varsayılır. Söz konusu Özel Kurul, imtiyazlı payları temsil eden sermayenin yüzde altmışı (%60) ile toplanır ve toplantıda temsil edilen payların çoğunluğu ile karar alır. Bu toplantılarda bakanlık temsilcisinin de katılımı gereklidir. Genel kurul toplantısında, imtiyazlı pay sahiplerinin ya da bunların temsilcilerinin, esas sözleşmenin tadiline olumlu yönde oy vermeleri halinde, Özel Kurul’un toplanmasına gerek bulunmamaktadır.
3. SPK ve İlgili Mevzuat Bakımından İnceleme
Payları halka arz edilmiş olan veya halka arz edilmiş sayılan anonim ortaklıklar SPK’ya tabidir. SPK’nın 23. maddesinde imtiyazlara ilişkin bir düzenlemeye yer verilmiştir. Buna göre halka açık ortaklıkların “imtiyaz öngörmesi veya mevcut imtiyazların kapsam veya konusunu değiştirmesi” SPK kapsamında “önemli nitelikte işlem” sayılacaktır.
SPK’nın 29. maddesinin 6. fıkrası uyarınca, önemli nitelikteki işlemlere ilişkin karar alınabilmesi için, esas sözleşmelerinde daha ağır nisaplar öngörülmediği takdirde, toplantı nisabı aranmaksızın, şirket genel kuruluna katılan oy hakkını haiz payların üçte ikisinin (2/3) olumlu oy vermesi şartı aranır. Ancak, genel kurul toplantısında oy hakkını haiz payların en az yarısının hazır bulunması halinde, esas sözleşmede açıkça daha ağır nisaplar öngörülmedikçe, toplantıya katılan oy hakkını haiz payların çoğunluğu ile karar alınır. Esas sözleşmede söz konusu nisapları hafifleten hükümler geçersiz sayılır.
Sermaye Piyasası Kurulu (“Kurul”) bu sayılan “önemli nitelikte işlemlerin” icrası ve bunlara ilişkin kararların alınabilmesine yönelik olarak usul ve esasları belirlemeye yetkilidir. Buna bağlı olarak II-17.1 sayılı, Kurumsal Yönetim Tebliği’nin EK-1’inin 1.4.2 sayılı başlığında oyda imtiyazlı paylar ile ilgili bir düzenleme bulunmaktadır. Buradaki düzenleme aşağıdaki gibidir:
“Oy hakkında imtiyazdan kaçınılır. Oy hakkında imtiyazın varlığı halinde halka açık payların sahiplerinin yönetimde temsilini engelleyecek nitelikteki imtiyazların kaldırılması esastır.”
Kurul, bu maddeden görüldüğü üzere oy hakkında imtiyaz kurulmasını teşvik etmemekte ve yönetimde temsili engelleyebilecek durumların giderilmiş olması gerektiğini belirtmektedir.
4. Sonuç
Kural olarak pay sahipleri, oy haklarını sermayeye katılma oranlarına göre kullanmaktadırlar. Ancak, esas sözleşmeye hüküm eklenmesi suretiyle ve bir paya en fazla on beş (15) oy hakkı verilmesi kaydıyla eşit itibari değere sahip paylara farklı sayıda oy hakkı tanınabilmektedir. TTK’nın 421. maddesinin 3. fıkrası uyarınca oyda imtiyazlı pay oluşturmasına ilişkin esas sözleşme tadil kararları, şirket sermayesinin yüzde yetmiş beşini (%75) oluşturan payların sahiplerinin olumlu oyları ile alınabilecektir.
Halka açık anonim şirketlerde ise, toplantı nisabına bakılmaksızın, şirket genel kurulunda temsil edilen oy hakkını haiz payların üçte ikisinin (2/3) olumlu oy vermesi şartı ile oyda imtiyazlı pay oluşturulmasına yönelik esas sözleşme tadil kararı alınabilmektedir. Ancak, ilgili genel kurul toplantısında oy hakkını haiz payların en az yarısının hazır bulunması halinde, esas sözleşmede açıkça daha ağır nisaplar öngörülmedikçe, toplantıya katılan oy hakkını haiz payların çoğunluğu ile karar alınabilecektir.
İlaveten, ilgili mevzuat, oy haklarında imtiyaz oluşturulması hususunda imkan tanımakla birlikte, Kurul’un oy hakkında imtiyaz tanınmasını tavsiye ve tercih etmediğini belirtmekte fayda bulunmaktadır.
DİPNOT
1 14 Şubat 2011 tarihli ve 27846 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.
2 30 Aralık 2012 tarihli ve 28513 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.
