1. GİRİŞ
Dünyanın en önemli enerji kaynaklarından ve sanayi ham maddelerinden biri petroldür. Bu doğrultuda, petrole olan ihtiyacın sürekli olarak artması ve teknolojinin hızlı bir şekilde gelişmesi sonucu petrol piyasası, başta Avrupa Birliği olmak üzere dünya çapında büyük bir değişim içerisindedir. Türkiye’nin jeopolitik konumu Avrupa-Rusya ve Orta Doğu petrol bağlantısında önemli bir yere sahip olduğundan ülkenin piyasadaki önemi her geçen gün artmaktadır. Mavi Akım, Bakü – Tiflis – Ceyhan gibi projelerin varlığı ile Türkiye büyük bir enerji koridoru haline gelmiştir. Ayrıca 1996 yılında AB ile Türkiye arasında gümrük birliğinin gerçekleştirilmesiyle, AB ile ortak gümrük tarifeleri uygulanmaya başlanmış ve bu itibarla, petrol ve enerji alanlarında gelişimin sağlanması ve sürdürülebilmesi için gerekli kanun ve yönetmelikler çıkarılmıştır. Bu bağlamda, 5015 sayılı Petrol Piyasası Kanunu (“Petrol Piyasası Kanunu”), 20.12.2003 tarihli Resmi Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe girmiştir.
Petrol Piyasası Kanunu ile, gerekçesinde de belirtildiği üzere, enerji piyasasında rekabet ortamı yaratmak, yurt içi ve yurt dışı kaynaklardan temin olunan petrolün doğrudan veya işlenerek güvenli ve ekonomik olarak rekabet ortamı içerisinde kullanıcılara sunumunu sağlamak amaçlanmaktadır. Söz konusu amaçları sağlamakla Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (“EPDK”) görevli ve yetkilidir. EPDK hem piyasanın rekabetçi yapısını korumakta hem de Türkiye Cumhuriyeti sınırları içerisinde petrol piyasasında ticari faaliyet gösterilebilmesi için gerekli olan lisansları vermektedir.
Lisans çeşitleri, 17.06.2004 tarihli Resmi Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe giren Petrol Piyasası Lisans Yönetmeliği’nde (“Yönetmelik”) belirtilmektedir. Yönetmelik’in amacı, yurt içi ve yurt dışı kaynaklardan temin edilen petrolün kullanıcılara satışına ilişkin piyasa faaliyetlerinin sürdürülmesi için gerçek ve tüzel kişilere verilecek lisanslara ilişkin usul ve esasların belirlenmesidir. Petrol Piyasası Kanunu madde 3/3 hükmünce lisansların verilmesi, güncelleştirilmesi, geçici olarak durdurulması veya iptaline ilişkin işlemler EPDK tarafından yapılmaktadır.
2. PETROL PİYASASI LİSANLARININ TANIMI, HUKUKİ YAPISI VE ÖZELLİKLERİ
Petrol Piyasası Kanunu genel bir düzenleme olarak lisansların usul, esas ve dayanaklarını oluşturmaktayken Yönetmelik, lisanslar ve lisansların uygulanmasına ilişkin detayları düzenlemektedir.
Lisans, “bir gerçek veya tüzel kişinin piyasada faaliyet gösterebilmek için EPDK’dan almak zorunda olduğu izin belgesi”dir. Her bir piyasa faaliyeti ve piyasa faaliyeti yürüten her bir tesis için ayrı lisans alınır. Lisanslarda, lisans kapsamında yer alması halinde tesise özgü hükümlere yer verilebilmektedir. EPDK’nın lisans alınması zorunlu tutulan bir faaliyetin lisans alınmadan yapılması olanağını sağlama yetkisi vardır.
Lisanslar kırk dokuz (49) yıla kadar verilir. Lisans ile kazanılan haklar ve üstlenilen yükümlülükler lisans süresince geçerlidir. Petrol Piyasası Kanunu’nda belirtilen hallerde bahse konu sürenin uzatımı için EPDK’ya başvuru yapılabilme olanağı bulunmaktadır. Bir diğer husus, lisansların hiçbir surette devredilemez olmasıdır. Ancak, lisans sahibi tüzel kişiye bankalar ve/veya finans kuruluşları tarafından sınırlı veya gayrikabili rücu proje finansmanı sağlanması halinde, kredi sözleşmesi hükümleri gereği, bankalar ve/ veya finans kuruluşları EPDK’ya gerekçeli olarak bildirimde bulunarak, Yönetmelik’in öngördüğü şartlar çerçevesinde önerecekleri bir başka tüzel kişiye, lisans sahibi tüzel kişinin lisansı kapsamındaki tüm yükümlülüklerini üstlenmek şartıyla, lisans verilmesini talep edebilir.
3. LİSANS GEREKTİREN FAALİYETLER VE MUAFİYETLER
Petrol ile ilgili; (i) rafinaj, işleme, madeni yağ üretimi, depolama, iletim, serbest kullanıcı ve ihrakiye faaliyetlerinin yapılması ve bu amaçla tesis kurulması ve/veya işletilmesi, (ii) akaryakıt dağıtımı, taşıması ve bayilik faaliyetlerinin yapılması için lisans alınması zorunludur. Petrol piyasasında faaliyet göstermeden önce lisans alınması gereklidir; aksi halde, EPDK tarafından idari para cezaları gibi birtakım cezai yaptırımların uygulanması söz konusu olacaktır. Ancak, Yönetmelik madde 6/3 hükmünde belirtilen istisnai durumlar söz konusu olduğunda lisans almaya gerek kalmaz. Aşağıdaki durumlarda muafiyet söz konusu olacaktır:
i) Akaryakıtın özelliklerini iyileştirmeye yönelik organik ve inorganik katkı maddelerinin ilavesi işlemleri,
ii) Teknik düzenlemelere uygun olan ve akaryakıta ayrı bir vasıf kazandırmayan harmanlama işlemleri.
Bunlara ilaveten, üçüncü şahıslara hizmet vermeyen ve/ veya rafinerilerden doğrudan petrol alan kişilerin sahip oldukları tesislere/depolara boru hattı vasıtasıyla yapılan taşıma faaliyetleri için de iletim lisansı alınması gerekmez. Ayrıca, lisans vermede taahhüt üzerinden işlem yapılması söz konusu olmamakla birlikte EPDK, geliştireceği ilke ve ölçütler doğrultusunda, iletim ve işleme faaliyetlerinde lisans alma zorunluluğuna muafiyet getirebilir.
4. LİSANSLARIN TÂBİ OLDUĞU USULLER
Petrol piyasasında artan ihtiyaç ve yatırımcıların teşvik edilmesi amacı göz önünde bulundurularak yasa koyucu tarafından petrol piyasası lisanslarının usul ve esasları düzenlenmiştir. Bu minvalde, lisans verme işlemleri eski düzenlemelere göre hızlandırılmış olup lisans taleplerine ilişkin değerlendirmeler en geç altmış (60) gün içerisinde karara bağlanmaktadır.
Piyasa faaliyetlerinde bulunacakların, EPDK’ya yazılı olarak başvurması gerekir. Lisans taleplerine ilişkin değerlendirmeler Petrol Piyasası Kanunu 3. madde hükümleri ve EPDK tarafından belirlenecek diğer unsurlar çerçevesinde tamamlanarak en geç altmış (60) gün içerisinde karara bağlanmakta ve karar ilgiliye tebliğ edilmektedir. Türkiye’de faaliyet gösteren yabancı sermayeli şirketler için farklı bir prosedür baz alınmamış olup lisans verilmesinde gözetilen usul ve esaslar Türk şirketleri ile aynıdır.
5. LİSANS TÜRLERİ
Yukarıda ifade edildiği üzere her bir piyasa faaliyeti ve piyasa faaliyeti yürüten her bir tesis için ayrı lisans alınır. Bu doğrultuda Petrol Piyasası Kanunu’nda ve Yönetmelik’te ayrı ayrı lisans türleri belirlenmiştir.
5.1 Rafinerici Lisansı
Yurt dışından ham petrol ve akaryakıt temin edilebilmesi için işbu lisansın alınması gereklidir. Ayrıca rafinerici lisansı, rafineri tesisi kurulması ve işletilmesi, petrolün alım ve satımının yapılması, ham petrolden yeni ürünler elde edilmesi için gerekli lisans türüdür. Ek olarak, işbu lisans sahibi rafinericiler, diğer rafinericilerle yurt içinde ham petrol alım ve satımını yapabilirler. Bahsedilen faaliyetler dışında rafinerici lisansı sahipleri, lisanslarına işlenmesi koşuluyla, ayrıca lisans almaksızın rafineri tesisi içinde veya civarında işleme ve depolama faaliyetleri ile yakınındaki tesislere boru hatları ile taşıma faaliyetlerinde bulunabilir. İşbu lisansa sahip olanlar, dağıtıcılara ve/ veya diğer rafinericilere akaryakıt, lisansında yer alması koşuluyla diğer ihrakiye teslim şirketlerine ihrakiye satışı yapabilir.
Belirtmek gerekir ki, rafinerici lisansı sahiplerine kanun koyucu bazı yükümlülükler getirmiştir. Bu doğrultuda, Petrol Piyasası Kanunu madde 5 hükmünce ulusal güvenlik açısından ihtiyaç duyulan akaryakıt ve diğer ürünlerin üretimi ve teslimi önceliklidir. Bu nedenle rafinericiler, Türk Silahlı Kuvvetleri’nin kullandığı taktik yakıtlar ile ilgili kendilerine talep gelmesi halinde söz konusu talebi öncelikli olarak karşılamakla yükümlüdürler.
5.2 İşleme Lisansı
İşleme lisansı sahipleri piyasada; petrol ve diğer kimyasal maddelerden madeni yağ üretimi hariç olmak üzere yeni ürünler elde edilmesi ve/veya ürünlerin nitelik veya niceliğinin değiştirilmesi ve işleme tesisi işletilmesi ile iştigal edebilir.
5.3 Madeni Yağ Lisansı
Madeni yağ lisansı sahipleri piyasada; lisansı kapsamındaki madeni yağ üretimi tesislerinde madeni yağ üretimi ve/ veya ithalatı ile iştigal edebilir.
5.4 Depolama Lisansı
Depolama lisansı sahipleri satış faaliyetinde bulunmamakta olup, piyasada depolama hizmeti verilmesi için depolama tesisi işletilmesi ile iştigal edebilir.
5.5 İletim Lisansı
İletim lisansı sahipleri piyasada; boru hattı vasıtasıyla petrolün taşınması ve iletim tesisi işletilmesi ile iştigal edebilir.
5.6 Serbest Kullanıcı Lisansı
Serbest kullanıcıların belirlenmesine ve lisans verilmesine ilişkin usul ve esaslar EPDK tarafından çıkarılacak yönetmelikle düzenlenmektedir. Bu lisans ile kalorifer yakıtı, fuel-oil ve motorinde yıllık tüketimi, 5000 tonun altında olmayacak şekilde EPDK tarafından belirlenen yıllık tüketim miktarının üzerinde olan kullanıcılar sadece bayiden değil, dağıtıcı ve/veya rafinericilerden de bu ürünleri temin edebilirler.
5.7 İhrakiye Teslimi Lisansı
İhrakiye, ülkenin karasuları ve/veya karasuları bitişiğinde deniz vasıtalarına veya hava meydanlarında yerli ve yabancı uçaklara vergili veya vergisiz sağlanan akaryakıtı ve madeni yağı ifade eder. İhrakiye teslimi lisansı sahipleri piyasada; söz konusu araçlara yakıt temini ve ihrakiye teslim tesisi işletilmesi ile iştigal edebilir.
5.8 Dağıtıcı Lisansı
Dağıtıcı lisansı sahipleri piyasada;
a) lisansında yer alan alt başlık kapsamındaki akaryakıtlarla sınırlı olmak üzere, akaryakıt ithalatı yapılması,
b) akaryakıtın yurt içinde satışı ve bu kapsamda serbest kullanıcılara toptan satış yapılması,
c) kendi depolama tesislerinin yakınındaki tesislere boru hatları ile akaryakıt taşınması,
d) bayilik teşkilatı oluşturulması,
e) kendi ticari unvanı altında aldığı bayilik lisansı ile işlettiği akaryakıt istasyonlarına ve lisanslı bayilerine akaryakıt dağıtımı yapılması ve
f ) Özel Tüketim Vergisi’ne tabi olmayan akaryakıt satışlarının, ticari deniz vasıtalarına doğrudan yapılması ile iştigal edebilir.
Bu faaliyetler dışında, dağıtıcı lisansı sahipleri; lisanslarına işlenmesi koşuluyla ayrıca lisans almaksızın ihrakiye teslimi, depolama, madeni yağ ve taşıma faaliyetlerinde bulunabilir. Dağıtıcı lisansı sahipleri, faaliyeti geçici olarak durdurulan dağıtıcıların bayilerine, faaliyetin durdurulduğu süre ile sınırlı olmak kaydıyla akaryakıt satışı yapabilir. Dağıtıcı lisansı sahipleri, EPDK’dan izin almaları kaydıyla diğer dağıtıcılara akaryakıt satışı yapabilir.
5.9 Taşıma Lisansı
Taşıma lisansı sahipleri piyasada; boru hattı hariç olmak üzere petrol taşıma araçları ile taşıma hizmeti verilmesi ile iştigal edebilir.
5.10 Bayilik Lisansı
Bayilik lisansı sahipleri piyasada, lisanslarında düzenlenen alt başlığa göre akaryakıt bayisi, ihrakiye bayisi; kategoriye göre ise istasyonlu bayi ve istasyonsuz bayi olarak bayisi olduğu dağıtıcıdan temin ettiği akaryakıt veya ihrakiyenin kullanıcılara satışı faaliyetinde bulunabilir. Aynı kişiye ve/ veya aynı adrese farklı kategoriden bayilik lisansı verilemez.
6. REKABETİN KORUNMASINA YÖNELİK HÜKÜMLER
Petrol Piyasası Kanunu’nda rekabetin korunmasına yönelik olarak özellikle serbest kullanıcı, dikey bütünleşme ve fiyat oluşumu konularında önemli birtakım hükümler bulunmaktadır. Petrol Piyasası Kanunu madde 17’de serbest kullanıcıyı “kalorifer yakıtı, fuel-oil ve motorinde yıllık 5000 tondan aşağı olmayacak şekilde EPDK tarafından ürün bazında belirlenen tüketim miktarından fazla yıllık petrol tüketimi olan lisanslı kullanıcı” şeklinde tanımlamaktadır. Petrol piyasası faaliyetleri ile iştigal eden tüzel veya gerçek kişi, serbest kullanıcıların petrol taleplerini, kapasitenin yetersiz olması veya söz konusu talebi yerine getirmesi durumunda hizmet ya da sözleşmesel yükümlülüklerini ihlal edecek olması durumları dışında reddetmemeleri gerekmektedir.
Petrol Piyasası Kanunu’nun gerekçesinde de belirtildiği üzere; petrol sektörü, arama faaliyetlerinden son kullanıcıya arza kadar bütünleşmekte olan bir faaliyetler silsilesidir ve bu tür bir bütünleşme, yatırım maliyetlerini azaltmakta ve petrol ürünlerinin tüketiciye güvenilir ve ekonomik bir şekilde sunulmasını sağlamaktadır. Bununla birlikte, böyle bir bütünleşmenin tek bir kişi veya bir grupta toplanması halinde ise piyasada rekabetin sınırlanması veya ortadan kalkması sonucunun doğması muhtemeldir. Bu minvalde, Petrol Piyasası Kanunu, petrol piyasasında sınırlı bir ölçüt bazında dikey bütünleşmeye izin vermektedir. Örneğin, Petrol Piyasası Kanunu madde 5 uyarınca rafinerici lisansı sahipleri; (i) lisansına işlenmek suretiyle; tesisi içinde veya civarında işleme, depolama ile yakınındaki diğer tesislere boru hatları ile taşıma ve (ii) sahip olacağı dağıtım şirketi ile akaryakıt dağıtımı faaliyetlerinde de bulunabilir. Buna karşın, rafineri lisansı sahipleri kendi dağıtım şirketine tanıdığı şartları kendisinden akaryakıt talep eden diğer dağıtıcılara da kategori bazında tanımakla mükelleftir.
Petrol Piyasası Kanunu madde 10 çerçevesinde, rekabeti sınırlayıcı anlaşmalar ve eylemlerle ilgili olarak EPDK’nın fiyatlara müdahale yetkisi bulunmaktadır. Öte yandan Rekabet Kurumu ise, rekabetin korunması konusunda genel yetkili bir kurumdur. Özel olarak aksine bir hüküm yok ise, Rekabet Kurumu rekabetin korunması alanındaki görev ve yetkisini ekonominin tüm sektörlerinde kullanmakla yükümlüdür. Yukarıda atıfta bulunduğumuz hüküm, rekabetin sınırlanması alanında EPDK’ya fiyatlara müdahale etme ve gerekli tedbirleri alma konusunda birtakım yetkiler vermektedir. Görüldüğü üzere, EPDK ve Rekabet Kurumu’nun petrol piyasasında rekabetin korunmasına ilişkin yetki ve görev alanları çatışmaktadır. Buna karşın, Petrol Piyasası Kanunu, EPDK ve Rekabet Kurumu’nun yetki ve görevlerinin dağılımı konusunda herhangi bir açık düzenleme yapmamaktadır. Dolasıyla Petrol Piyasası Kanunu’nun bu yönde bir takım eksiklikleri olduğu hususu göz ardı edilmemelidir ve olması gereken hukuk (de lege ferenda) bakımından yasa koyucunun EPDK ve Rekabet Kurumu’nun yetki ve görevlerinin dağılımı konusunu açıklığa kavuşturması gerekmektedir.
7. SONUÇ
Türkiye, dünyanın kalan petrol ve doğalgaz rezervinin 2/3’ünü barındıran Ortadoğu, Kuzey Afrika ve Hazar Bölgeleri’nin tam merkezinde yer almaktadır. Belirttiğimiz üzere, Türkiye’nin jeopolitik konumu petrol piyasası alanında önemli bir yere sahiptir. Hızla büyüyen ve gelişen ekonomisi ile Türkiye, bölgenin en önemli ve istikrarlı tüketicilerinden biri olmaktadır. Petrol piyasasında yapılan düzenlemelerin amacını da bu kapsamda rekabetçi bir piyasa yapısının oluşması, piyasa ekonomisinin kurumsallaştırılması, petrolde güvenliğin ve ekonomikliğin sağlanması, piyasa faaliyetlerinin şeffaf, eşitlikçi ve istikrarlı olması gibi hususlar oluşturmuştur. Bu kapsamda, piyasa faaliyetlerini düzenleyen bir kuruma ihtiyaç duyulacağı aşikârdır. EPDK, bu noktada devreye girerek piyasa faaliyetlerini düzenleme görevini üstlenmektedir. Piyasa faaliyetlerinin icra edilebilmesini sağlayan her bir faaliyet için ayrı ayrı düzenlenmiş olan lisanslar ve bu lisansların hangi usul ve esaslar çerçevesinde verileceği Petrol Piyasası Kanunu ve Yönetmelik kapsamında hüküm altına alınarak petrol piyasasının hukuki zemini sağlanmıştır. Petrol piyasasında faaliyet gösteren kişilerin ilgili mevzuatı ve özellikle ilgili mevzuatın rekabete ilişkin hükümlerini dikkate alması gerektiği ve aksi durumda cezai yaptırıma maruz kalacağı ayrıca belirtilmelidir.
