ÖZET
Robotların, robotbilimin (robotics) ve teknolojinin gelişmesi ile birlikte hayatımızda daha fazla yer edineceği ön görülmektedir. Robotların kullanımının artması hukuki sorunları da beraberinde getirecektir. Robotların birbirleri ile etkileşimi ve robotların insanlarla etkileşimi hukuki bakımından da sonuçlar doğurabilecektir. Makalemizde yapay zekâya sahip sistemlerin hukuki kişilik ve sorumlulukları üzerine yapılan tartışmalara değinmek ve bu alanda geliştirilmesi gereken mevzuat hakkında analiz amaçlanmaktadır. Öncelikle yapay zekânın ne olduğu konusuna değinilecektir. Akabinde ise yapay zekâ ve robotlara ilişkin Amerika, Avrupa ve Türkiye’deki yasal düzenlemelere değinilecektir. Öte yandan ise yapay zekâya sahip robotların hukuki kimliği irdelenip eylemleri sonucunda yapay zekâya sahip robotlara sorumluluk atfedilip atfedilemeyeceği dünya ‘da yapılan çalışmalar ışığında değerlendirilecektir. Bu çalışmada Yapay zekâ ve robot teknolojisinde yapay zekânın hukuki sorumluluğuna ilişkin Amerikan Hukuku, Avrupa Hukuku ve Türk Hukuku’nda yapılan çalışma ve yasal düzenlemelerden bahsedilecektir.
I. YAPAY ZEKÂ NEDİR?
Yapay zekânın birçok tanımı olmakla birlikte, en yaygın; “bir bilgisayarın ya da bilgisayar denetimli bir makinenin genellikle insana özgü nitelikler olduğu varsayılan akıl yürütme, anlam çıkartma, genelleme ve geçmiş deneyimlerden öğrenme gibi yüksek zihinsel süreçlere ilişkin görevleri yerine getirme yeteneği” olarak tanımlanmaktadır2. Yapay zekâ, programlanmış bir bilgisayarın düşünce girişimine verilen isimdir.
Yapay zekâ çalışmalarının başlangıcı modern bilgisayarın geçmişi kadar geriye gitmektedir. Fikir babası, makinelerin düşünmesi fikrini tartışmaya açan Alan Mathison Turing’dir3. 1943 te İkinci Dünya Savaşı sırasında Kripto Analizi ihtiyaçları için üretilen cihazlar sayesinde bilgisayar ve yapay zekâ kavramı oluşmuştur. Günümüzde yapay zekâ ve robotlar, işlemci kapasitesindeki artış, işlenebilen veri boyutundaki artış, yatırımlardaki artış ve yeni algoritmaların etkisi ile tarihindeki en hızlı ilerlemeyi göstermektedir. Yapay zekâyı artık hayatımızın her noktasında kullanmaya başlamış durumdayız. Yaygın bazı örneklerinden bahsedersek; büyük şehirlerin en büyük problemlerinden biri olan trafik için yapay zekânın bir çözüm yaratması için çalışmalar yapılmaktadır. Hayatımızın bir parçası haline gelen navigasyon uygulamaları anlık olarak en hızlı güzergâhı, yol çalışmalarını, kazaları vb. trafik sebeplerini göstermektedir. Uçak yolculuklarında yolculuğun çoğunda otomatik pilot kontrolde olmakta ve uzun yıllardır uçuşların ortalama sadece 7 dakikasında uçak insanların kontrolünde olmaktadır4. Otonom araçlara ilişkin çalışmalar dünyada hızla devam etmekte ve yakın gelecekte kullanımına başlanacağına ilişkin sinyaller verilmektedir5. Bunların dışında e-posta alanında da yapay zekâ kullanılmakta ve ihtiyaçlarımıza göre postalarımızı sınıflandırmaktadır. Bankacılık alanında kredi değerlendirmesini, mobil çeklerle işlem yapmayı, dolandırıcılığa ilişkin kontrolleri de yapay zekâlar yapmaktadır. Ülkemizde bankacılık işlemlerinin şube yerine cep bankacılıktan yapılması her geçen yıl artmaktadır6. Bunların dışında sosyal medya ve eğlence sektöründe kullanılan neredeyse tüm uygulamalar yapay zekâya sahiptir, ilgi alanlarımıza kullanım şeklimize ilişkin tavsiyelerde bulunmaktadırlar. Kullandığımız akıllı telefonlar aslında gelecekte insanlar olarak korktuğumuz bir öngörünün daha basitleştirilmiş haline sahiptir. Akıllı telefonlarda bulunan asistanlar sorduğumuz sorulara cevap vermekte, talimatlarımızı yerine getirmekte ve ilgi alanlarımıza göre tavsiyelerde bulunmaktadır.
Hayatımızın içerisinde bu kadar yer eden yapay zekâ kullanımı karşısında, yapay zekânın sebep olabileceği sorunlara karşı aldığımız önlemler maalesef yeterli gözükmemektedir7. Yapay zekâların hala insan destekli çalışıyor olması dolayısı ile yapay zekâların hukuki alanda yaratacağı sorunlara ilişkin düzenlemeler ancak birkaç yıldır teknolojinin gelişim hızı ve yarattığı sorunlar karşısında mevcut hukuk kuralları yeterli olmaması üzerine çalışılan bir alan olmuştur. Amerika, Avrupa ülkeleri, Japonya gibi ülkeler konuyu gündeme almıştır8. Yapay zekânın hukuk üzerindeki etkisi ve hukukun yapay zekânın yarattığı sorunlara çözüm getirmesine ilişkin çalışmalar farklı ülkelerde başlamıştır9. Ülkemizde ise yapay zekâ teknolojisinin gelişme hızının düşük olması ve henüz otonom olmayan yapay zekâya sahip robotlardan faydalanıyor olmamız sebebiyle yapay zekânın hukuki sorumluluğuna ilişkin yasal alanda herhangi bir düzenleme yapılmamıştır. Öncelikle Türkiye, Amerika ve Avrupa’da yapay zekânın hukuki sorumluluğuna ilişkin yasal düzenlemeler incelendikten sonra yapay zekânın yol açtığı hukuki sorunlara Türkiye’de kıyas yolu ile uygulanması mümkün olan yasal düzenlemeler incelenecektir.
II. YAPAY ZEKÂYA İLİŞKİN YASAL DÜZENLEMELER
A. Yapay Zekâ ve Robotlara İlişkin Türk Hukukundaki Yasal Düzenlemeler
Türk hukukunda robotlara ilişkin özel bir düzenleme bulunmamakla birlikte yapılmış en yakın düzenleme Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü tarafından insansız hava araçları ile ilgili talimat çıkarılmasıdır. Bu talimat İnsansız Hava Aracı Sistemlerinin Ayrılmış Hava Sahalarındaki Operasyonlarının Usul ve Esaslarına İlişkin Talimat, 18/11/2005 tarihli ve 5431 sayılı Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun ve 14.10.1983 tarihli 2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu kapsamında hazırlanmıştır.
Talimatın kapsamı Türk Hava Sahası içerisinde uçacak olan insansız hava araçlarını (İHA), bu araçların işletmecilerini, çalışacak personeli ve hava trafiğini kapsamaktadır. Talimata’ta İHA’lar için alınması gereken belgeler ve tutulması gereken kayıtlar mevcuttur. İnsansız Hava Aracı, Talimat m.4/1’in (ş) bendinde; “spor veya eğlence amacıyla kullanılan model uçaklar hariç, içinde insan olmadan motor gücü ile uçuş yapabilen ve bir kontrol bağlantısı ile İHA pilotu tarafından kontrol edilen veya otonom operasyonu İHA pilotu tarafından planlanarak takip edilen hava aracı” olarak tanımlanmıştır. Bu tanımda dikkat etmek gereken husus İHA’ları “pilotu tarafından kontrol edilen” olarak tanımlamasıdır. Böylece İHA sahibinden ya da kullanıcısından bağımsız düşünülemeyecektir. Bu kapsamda Talimat’ın devamında İHA tarafından güvenlik ve gizliliğin ihlali halinde İHA işletmecisi gerçek veya tüzel kişi sorumlu olarak düzenlenmiştir10. Türk hukukundaki yapay zekâ ve robotlara ilişkin başka bir düzenleme olmamakla birlikte, hukuki düzenlemelere ilk ihtiyaç duyulacak alanların karayolları, ceza hukuku borçlar hukuku alanında olacağı düşünülmektedir11.
B. Yapay Zekâ ve Robotlara İlişkin Amerika ve Avrupa Hukukundaki Yasal Düzenlemeler
Yapay zekânın hukuki sorumluluğu ilk olarak 1979 yılında Amerika Michigan’da görülen bir davada tartışılmıştır. Görülen bir davada jüri, robotun bir insanı öldürmesine sebep olan eylemine ilişkin öldürülen kişinin ailesine 10 milyon Amerikan Doları ödenmesine hükmetmiştir12. Yasal olarak ilk düzenleme ise 2011 yılında Nevada eyaletindeki sürücüsüz otomobillere ilişkin yürürlüğe konan yasadır13. Ardından Federal Havacılık İdaresi insansız hava araçlarının uçak olduğuna hükmederek bu alanda ortaya çıkacak tartışmalara sınırlama getirmiştir14. Amerikan Hukuku’nda robotların statüsü hakkında bir yasal düzenleme bulunmamakla birlikte Robot Hukuku hakkında araştırmaları olan Calo’ya göre Amerikan mahkemelerinde hâkimler yapay zekâlı robotları “bağımsız kontrollü makineler” olarak görmektedir. Bu yaklaşımın yapay zekâlı robotların bağımsız olarak tanımlanması konusunda endişeli olan görüşler için kabul edilemez olduğu itirazları da devam etmektedir15. Mahkemeler belirledikleri içtihatlara sadık kalarak karar vermeye devam etse de Amerika sürekli gelişen bir alan olan yapay zekâ ve robotlar konusunda yasalarda değişiklik yapmaya ilişkin çalışmalarını sürdürmektedir16.
Avrupa Birliği’nde Avrupa Parlamentosu Yasal İşler Komitesince (JURI) 20 Ocak 2015 tarihinde Robotik ve Yapay Zekânın geliştirilmesi ile ilgili yasal konularda bir Çalışma Grubu oluşturulmasına karar verilmiş olup, bu çalışma grubu öncelikli olarak bu konuyla bağlantılı hukuk kurallarını hazırlamayı amaçlamaktadır. Raporda robotların ve yapay zekânın geliştirilmesine ilişkin otuz sekiz adet genel ilke sayılmıştır. Raporun son kısmında ise robot tasarımcıları ve kullanıcıları için bazı önerilerden bahsedilmektedir. Robot tasarımcılarına; Bu tür teknolojilerin tasarımı, geliştirilmesi ve sunumundan önce, sırasında ve sonrasında Avrupa’nın onur, özgürlük ve adalet değerlerini hesaba katılmalarını; robotların tasarımına ilişkin güvenilir prensipler belirlenmelerini, özel bilgilerin güvende olmasını uygun şekilde kullanımını garantialtına alan mahremiyete göre tasarım özellikleri geliştirilmelerini; bir robotu gerçek bir ortamda test etmeden önce ya da insanları tasarım ve geliştirme prosedürlerine dâhil etmeden önce bir Araştırma Etik Komitesinden olumlu bir görüş elde etmelerini ve yasal ilkelere uygun tasarım yapmalarını tavsiye etmişlerdir17. Raporda robot kullanıcılarının haklarından da bahsedilmiştir. Rapora göre; kullanıcıların risksiz ve korkusuz bir şekilde robot kullanma hakkı vardır, kullanıcılar robotun tasarlanma sebebini yerine getirmesini isteme hakkına sahiptir, kullanıcılar robotu etik veya yasal ilke ve standartlara aykırı şekilde kullanamaz gibi kurallar getirilmiştir.
Yukarıda bahsedilen çalışma grubu dışında, “SPARC” Avrupa’nın robotik alanındaki konumunu muhafaza etmek ve geliştirmek amacıyla kurulmuş olup, “euRobotics” ise SPARC’ın içinde yer alan özel sektör temsilcisi konumunda olan, robot hukuku alanındaki sorunların tespiti ve çözümüne yönelik öneriler sunan bir kuruluştur. SPARC, Robotların insan hayatında kullanılabileceği alanları tespit ederek bu alanlarda çalışmalar yürütmektedir. Bunlar; İmalat, sağlık, ticaret, lojistik ve askeri alandaki çalışmalardır18. “RoboLaw” ise 2014 yılında yine robot hukuku alanında yapılmış bir çalışmadır. RoboLaw projesinin temel amacı, ortaya çıkan robotik teknolojilerin yasal ve etik etkilerini anlamak ve mevcut yasal çerçevelerin, robotik teknolojilerin gelişmesi ve hızlı çoğalması ışığında yeterli ve uygulanabilir olup olmadığını ortaya çıkartmaktır19.
Yine Avrupa Birliğinde “EURON” şeklinde anılan Avrupa Robotik Araştırma Ağı önümüzdeki yirmi yıllık süre içinde robot etiği alanında yol haritası oluşturma amacını taşıyor. Ağ, Asya ülkeleri ve Amerika’da yapay zekâ ve robotlara ilişkin yapılan hukuki araştırmalara karşı Avrupa’nın yetersiz kalması sebebiyle ortak bir araştırma merkezi olarak kurulmuştur. Sistem entegrasyonu, sanal öğrenme, yasal çalışmalar gibi başlıklar altında farklı çalışmalar yaparak robot teknolojisinin her alanında Avrupa çalışmalarını devam ettirmeyi hedeflemektedirler20.
Amerika ve Avrupa’da robot hukukuna ilişkin yukarıda bahsedilen kuruluşların çalışmaları devam etmekle birlikte bu alanda yapılan en önemli yasal düzenlemelerden biri şüphesiz robotlara elektronik kişi statüsü verilmesi konusundaki çalışma raporudur21.
III. YAPAY ZEKÂ VE ROBOTLARIN YASAL STATÜSÜ VE HUKUKİ SORUMLULUKLARI
Robot ve yapay zekâ teknolojisinin otonom ivme hızı her geçen gün arttıkça, yapay zekâ ve robotların dâhil olduğu vakalara ilişkin durumlarda, yapay zekâ ve robotlara kişilik tanınıp tanınmayacağı daha da sorgulanır hale gelmiştir.
Avrupa’da robotların hukuki statüsüne ilişkin olarak 2012 yılında başlayan Robolaw Projesi’nde robotların hukuki sorumluluğundan bahsedebilmek için öncelikle robotları üç başlık altında gruplamışlardır. Robotları, otonom robotlar, otonom olmayan robotlar ve akıllı robotlar olarak üçe ayırmışlardır22. Otonom robotlar, kendi başına yani dışarıdan herhangi bir müdahale olmaksızın kararlar alarak bu kararları dış dünyada yine kendi başına uygulayabilen robotları ifade etmektedir. Bu çerçevede, karar ve eylemlerinin uygulamasına dışarıdan müdahale edilebildiği ve böyle bir müdahale olmaksızın karar ve hareket eylemi gerçekleştiremeyen robotları otonom olmayan robotlar olarak tanımlanmaktadır. Akıllı robotlar ise, çevreyi algılayarak ve/veya dış kaynaklarla etkileşerek bu algılama ve etkileşim neticesinde davranışlarını uyarlayarak görev yapabilen robot olarak tarif edilmektedir. Bu tariflerden hareketle yapay zekâlı robotun sorumluluğundan bahsedebilmek için türlerine göre öncelikle hukuki bir kişilik kazanması gerektiği görülmektedir. Robotların türlerine yönelik açıklamalardan sonra otonom olmayan robotların sorumluluklarından bahsetmenin mümkün olmadığı açık olarak görülmektedir. Nitekim bu robotlar, kendi başına herhangi bir karar alıp uygulayamadığı için sorumluluk hukuku çerçevesinde robotlara dair herhangi bir sorumluluktan bahsedilemeyecektir.
Avrupa Parlamentosu Robotlar Hakkındaki Medeni Hukuk Kurallarına dair önergesinde23, elektronik kişi olarak tanımladığı ve kabul ettiği robotların akıllı, otonom kararlar alabildiği veya üçüncü kişilerle etkileşim kurabildiği takdirde eylemleri açısından sorumluluğunun bulunacağını ve ancak bu şekilde robotlara hukuki kişilik tanımlanabileceğini vurgulamaktadır. Ne zaman ki bir robot başka biri tarafından kontrol edilemezse o zaman kendisine hukuki kişilik atfedilmesi gerektiği Parlamento tarafından ifade edilmektedir. Önergede robotların hala insanoğlu tarafından kontrol edildiği, bu nedenle şu an için hukuki kişiliğine kavuşamadığı belirtilmiştir.
Türk Hukuku’nda yapay zekâ ve robotlar hakkında yasal düzenleme bulunmamakla birlikte, ancak mevcut kanunların kıyasen uygulanması yoluna gidilerek çözüm bulunabileceği bir aşamada olduğumuzu söyleyebiliriz. Kıyasen uygulanması düşünülen maddelerden bahsetmeden önce Türk Hukuku’nda kişilik kavramı üzerinde durmak yerinde olacaktır.
Robotlara hukuki suje olarak kişilik hakları tanımlayabilmemiz için, robotların ne gibi eylem ve işlemleri yapabilme kabiliyetlerinin olduğunu tespit etmek önemlidir. Bu çerçevede Türk Hukuku açısından robotların hukuki suje olarak tanınıp tanınmayacaklarını belirleyebilmek amacıyla Türk Mevzuatını incelediğimizde hak ve fiil ehliyeti noktasında konuyu incelemekte fayda görülmektedir. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu 8. maddeye göre, “Her insanın hak ehliyeti vardır. Buna göre bütün insanlar, hukuk düzeninin sınırları içinde, haklara ve borçlara sahip olmada eşittir.” Türk Medeni Kanununun 9 ve 10. Maddesi24 ile de, fiil ehliyetine sahip olan kimsenin (ayırt etme gücüne sahip ve kısıtlı olmayan her ergin kişinin fiil ehliyetinin olduğu) kendi fiilleriyle hak edinebildiği ve borç altına girebildiği düzenlenmiştir. Kanunun lafzından hareketle, fiil ehliyeti bir kimsenin kendi fiil ve davranışlarıyla, kendi isteğiyle hak kazanması, bu hakları değiştirmesi, ortadan kaldırması, borç altına girmesi, borçları değiştirmesi, ortadan kaldırması yani bir diğer deyişle kendi fiilleriyle hak kazanması ve borç altına girebilmesi olarak tarif edilebilir. Hukukta kişi kavramı hak ve borçlara sahip olabilen varlıkları ifade eder25. İnsan olmak ise, hukuki kişiliğe sahip olmanın -tüzel kişilik bunun apaçık örneğidir- gerekli bir koşulu değildir26. Şöyle ki, hukuk düzeni biri gerçek kişi, diğeri tüzel kişi olmak üzere iki türlü kişi kabul etmektedir. Gerçek kişiler sadece insanlardan ibarettir. Tüzel kişiler ise, belli bir amacı gerçekleştirmek üzere kurulmuş ve hukuk düzeninin aradığı koşullara sahip bulunan kişi toplulukları ile mal topluluklarıdır. Hem gerçek hem de tüzel kişi hak ve sorumluluklara sahip olmasından ötürü dava açma, aleyhine dava açılması, mülkiyet hakkı gibi birçok temel haklara sahiptir. Bu durumda mevcut hukukta “kişi” sayılmayan ancak akıllı olan, öğrenen ve kendi inisiyatifleri ile hareket edebilen otonom robotlar üretildiğinde, robotlar ve kullanıcıları bu fiillerinden nasıl sorumlu tutulabilir?
Makalede Türkiye’deki yapay zekâ ve robot teknolojisinin gelişim hızı çerçevesinde yakın gelecekte gelinebilecek noktaları hedef alarak yaşanabilecek hukuki sıkıntılara ilişkin bir gözlem ve değerlendirme yapılacaktır. Türkiye’de yapay zekâ teknolojisi ne yazık ki henüz birkaç yıldır üzerine çalışma yapılan bir alandır. Bu sebeple gelişimi hem yavaş hem de dünyadaki diğer örneklerine göre yetersiz kalmaktadır. Gelişim hızının düşük ve çalışma kapsamının sınırlı olması sebebiyle yapay zekâ ve robot teknolojisinde otonom robotlardan bahsetmek yakın zamanda mümkün gözükmediğinden dolayı robotlara yeni bir hukuki kişilik kazandırmak ve tam anlamıyla otonom robotun sorumluluğundan bahsedilen yeni yasalar yapılmasına da şimdilik gerek görülmemektedir. Ancak yarı otonom dediğimiz zeki robotlarla ilgili hukuki sorunların oluşacağı ihtimaline karşın Türk mevzuatında yarı otonom robotlara ilişkin hukuki bir sorun halinde kıyas yolu ile uygulanabilecek düzenlemelerden bahsedilecektir.
A. Borçlar Hukuku Açısından:
Türk mevzuatında yapay zekâya sahip robotların yasal statüsünü belirlerken kıyaslanabilecek hükümler ilk olarak kusursuz sorumluluğa ilişkin hükümlerdir. Buna göre mevzuatta yer alan; adam çalıştıranın sorumluluğu, tüzel kişi organlarının sorumluluğu, hayvan sahibinin sorumluluğu, ev başkanının sorumluluğu, araç işletenin sorumluluğu ve temyiz kudretinden yoksun kişilerin sorumluluğu incelenebilir. Kusursuz sorumluluk hallerine ilişkin kıyas yapıldığı takdirde sorumlu tutulacak kişi yapay zekâlı robotun sahibi veya işletmecisi olacaktır. Bu kişiler mülkiyetlerinde bulunan robotların eylemlerinden kusurları olmasa dahi sorumlu tutulabileceklerdir.
Öncelikle borçlar kanunu kapsamında bir değerlendirme yapmak gerekirse, kusursuz sorumluluk hallerinin yapay zekâlı robotları kullanan işletmeler ve bireysel kişiler bakımından incelenmesi mümkün gözükmektedir27.
Ülkemizdeki teknolojik ilerleme göz önüne alındığında yakın tarihte kullanılması muhtemel yapay zekâlar ancak yarı otonom yapay zekâya sahip robotlar veya zeki robotlar olacaktır. Tam otonom robotların gelişimi ve kullanımı şimdilik Türk Hukuku’nda ayrı bir düzenleme yapılmasını gerektirecek gelişmeler göstermemektedir.
Borçlar kanunu madde 65’de düzenlenen “hakkaniyet sorumluluğu” ayırt etme gücüne sahip olmayanların sorumluluğunu ele almaktadır. Söz konusu maddede ayırt etme gücüne sahip olmayanların sorumluluğu geniş tutulur. Buna göre hakkaniyetin gerektirdiği hallerde, uygun illiyet bağı, zarar ve hukuka aykırılık unsurlarının28 varlığı yeterli olup, ayırt etme gücüne sahip olmayan bir kişiyi kusurlu olmasa dahi verdiği zarardan sorumlu tutmak mümkün olur. Yapay zekâlı robotların böyle bir kıyasla sorumlu tutulması halinde otonom bir robottan bahsetmediğimiz için tazminat hukuku açısından zararı robotun işletmecisi veya sahibinin karşılaması sonucu doğacaktır.
Borçlar kanunu hakkaniyet sorumluluğunun ardından özen sorumluluğunu düzenlemektedir. Özen sorumluluğu borçlar kanunda adam çalıştıranın sorumluluğu, hayvan bulunduranın sorumluluğu ve yapı malikinin sorumluluğu olmak üzere 3’e ayrılmaktadır. Burada yarı otonom veya zeki robotlara ilişkin sorumlulukta kıyaslamanın dengeli olduğu hüküm adam çalıştıranın sorumluluğu olacaktır. TBK madde 66 “adam çalıştıran, çalışanın kendisine verilen işin yapılması sırasında başkalarına verdiği zararı gidermekle yükümlüdür” demektedir. Burada yarı otonom bir robotun işletmesinde programlandığı işi yaptığı sırada verdiği zararları işletmecinin karşılaması hakkaniyetli gözükmektedir. Maddenin devamında adam çalıştırana, gerekli özeni göstermesi halinde sorumlu tutulmayacağına ilişkin bir kurtuluş kanıtı sunulmaktadır. Yarı otonom robotların eylemlerinden bahsedilen bir durumda adam çalıştıranın sorumluluğunda olduğu gibi işletme sahibi veya robot sahibine kurtuluş kanıtı sunulması, özen yükümlülüğünü yerine getiren işletme sahibinin zararı yarı otonom robota rücu etmesi mümkün olmayacağından robotlara ilişkin olarak uygulanamayacaktır. Ancak burada robotun yazılımında bir hata olması durumunda işletme sahibinin zararı robotun tasarımcısına rücu etmesinden söz edilebilecektir.
Borçlar kanunu madde 67 hayvan bulunduranın sorumluluğunu düzenlemektedir29. Bu maddede hayvanın bakımını üstlenen kişi hayvanı verdiği zararı gidermekle yükümlüdür ve zararın doğmasını engellemek için gereken özeni gösterdiğini ispat ederse bu sorumluluktan kurtulabilir. Hayvanın bir başkası ya da başkasına ait hayvan tarafından ürkütülmesi halinde ise, hayvan bulunduran kişinin bu kişiye veya hayvanın sahibine rücu hakkı vardır. Yarı otonom robotların evlerimizde kullanılması durumunda bu maddenin kıyas yoluyla uygulanması söz konusu olabilecektir. Yazılımı olan elektronik aletler şimdiden evlerimizde yer almaktadır Bu elektronik aletlerin yarı otonom olması ve eylemleri sonucu bir zarara sebep olması halinde hayvan bulunduranın sorumluluğunda olduğu gibi yarı otonom robotun sahibi bu sorumluluğu gidermek zorunda kalacaktır.
Borçlar Kanunu’nda düzenlenen bir diğer sorumluluk türü ise tehlike sorumluluğudur30. TBK Madde 71’de düzenlenen tehlike sorumluluğu; önemli ölçüde tehlike arz eden işletmenin faaliyetlerinden doğan zararlardan işletme sahibi ve varsa işletenin müteselsil sorumlu olacağını düzenlemektedir. Bugün yapay zekâ üzerine çalışmalar yapan firmalar veya yarı otonom robotları işletmelerinde kullanan firmalar bu yeni teknolojinin nelere yol açacağını öngörememelerinden ötürü bu şekilde bir sorumluluk haline benzetilerek bu hüküm kapsamında değerlendirilebilir.
Türk Medeni Kanununun “Aile reisinin sorumluluğu” başlıklı 369. maddesi31 ise evde kullanılan bir robotun aile üyesi sayılması durumunda uygulanabilir. Bu hükme göre: “Ev başkanı, ev halkından olan küçüğün, kısıtlının, akıl hastalığı veya akıl zayıflığı bulunan kişinin verdiği zarardan, alışılmış şekilde durum ve koşulların gerektirdiği dikkatle onu gözetim altında bulundurduğunu veya bu dikkat ve özeni gösterseydi dahi zararın meydana gelmesini engelleyemeyeceğini ispat etmedikçe sorumludur. Ev başkanı, ev halkından akıl hastalığı veya akıl zayıflığı bulunanların kendilerini ya da başkalarını tehlikeye veya zarara düşürmemeleri için gerekli önlemleri almakla yükümlüdür. Zorunluluk hâlinde gerekli önlemlerin alınmasını yetkili makamdan ister.” Yarı otonom robotların temyiz kudretinden yoksun kişilerin statüsünde olması diğer ülkelerin de tartışmalarında yer verdiği bir statüdür. Maddenin içerisinde adam çalıştıranın sorumluluğunda olduğu gibi gerekli özenin gösterilmesi halinde ev başkanına bir kurtuluş kanıtı sunulmuştur. Maddenin Yarı otonom robotlara kıyasen uygulanması halinde bahsedilen kurtuluş kanıtının tamamıyla sorumluluktan kurtulmasına değil fakat tazminatta indirim sebebi olması daha muhtemel gözükmektedir.
B. Ceza Hukuku Açısından
Borçlar hukuku açısından yapılan değerlendirmede olduğu gibi, yakın gelecekte kullanılması muhtemel yarı otonom yapay zekâya sahip araçlar açısından değerlendirme yapılacaktır. Bu anlamda ilk akla gelen yapay zekâya sahip robotun ceza hukuku anlamında doğruda sorumlu olduğu bir senaryodan söz edilmeyecektir. Yine de ceza sorumluluğunu birkaç olasılık bakımından incelemek gerekecektir.
1. Araç Olarak Kullanma
İlk olasılık robotun bir insan tarafından araç olarak kullanılması ile ceza kanunu kapsamında bir suç işlenmesidir. Bir robotun araç olarak kullanılması bakımından ilk ihtimal programcısının sorumlu olmasıdır. Bu akla gelen ilk çözümdür. Robotu programlayan kişi yazılımdaki bir hatadan dolayı robotun suç işlemesine sebebiyet vermiştir, ancak böyle bir durumdan söz edebilmek için programcının kusurlu bir davranışının olması gerekir33.
Robotların araç olarak kullanılmasındaki bir diğer örnek kullanıcının sorumlu olmasıdır. Kullanıcının sorumluluğu özellikle yapay zekânın bir silah gibi kullanılması suretiyle zarar verilmesinin amaçlandığı durumda söz konusu olacaktır. Türk Ceza Kanunu 6 ncı madde silah tanımını yapmıştır. Bu tanıma göre “ silah deyiminden; 1.ateşli silahlar, 2.patlayıcı maddeler, 3.saldırı ve savunmada kullanılmak üzere yapılmış her türlü kesici, delici veya bereleyici alet, 4. saldırı ve savunma amacıyla yapılmış olmasa bile fiilen saldırı ve savunmada kullanılmaya elverişli diğer şeyler, yakıcı, aşındırıcı, yaralayıcı, boğucu, zehirleyici, sürekli hastalığa yol açıcı nükleer, radyoaktif, kimyasal, biyolojik maddeler” silah kabul edilmektedir. Yarı otonom veya otonom olmayan bir robotun TCK 6 ncı madde anlamında silah olarak değerlendirilmesi elbette mümkündür.
Bir diğer olasılık ise başkasının fiilinden doğan sorumluluktur. Bu örnekte yarı otonom robot artık bir araçtan daha fazlası olarak kullanılmaktadır. Bu örnekte borçlar kanunundaki temyiz kudretinden yoksun kişilerle aynı statüde değerlendirmenin ceza hukukundaki karşılığından söz edilmektedir. Kusur yeteneği ortadan kalkmış bir kişinin suç işlemesi olarak düşünülen bu senaryoda dolaylı faillik müessesesi devreye girecektir. TCK madde 37/2 de düzenlenen dolaylı faillik “Suçun işlenmesinde bir başkasını araç olarak kullanan kişi de fail olarak sorumlu tutulur. Kusur yeteneği olmayanları suçun işlenmesinde araç olarak kullanan kişinin cezası, üçte birden yarısına kadar artırılır”. Olarak tanımlanmaktadır. Önceki örneklerde yapay zekâlı robot basit bir alet edevat olarak kullanılmaktayken bu örnekte araç olarak kullanılan bir insan gibidir. Bu olayda da fail programcı veya kullanıcı olacaktır. Bu örnekte otonom olmaya daha çok yaklaşmış robotlar söz konusu olmaktadır.
2. Taksir Sorumluluğu
Taksir dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık dolayısıyla bir davranışın suçun kanuni tanımında belirtilen neticesi öngörülemeyerek gerçekleştirilmesidir34. Taksir sorumluluğundan söz edebilmek için yapay zekânın birikmiş tecrübesi veya bilgilerine dayanarak hukuka aykırı bir neticeye sebebiyet vermiş olması gerekmektedir. Buna örnek olarak yarı otonom araçlar gösterilebilir. Yapay zekâ çalışmalarında otonom araçlar üzerinde yoğunlaşılmış olması hatta bazı ülkelerde kullanılmaya başlanması, yarı otonom robotların öncelikle araçlarda kendisini göstermesi muhtemeldir. Bu bağlamda ülkemizde henüz çalışmaları yapılmasa da kullanımına yakın gelecekte rastlamamızın muhtemel olduğu yapay zekâlardan biri otonom veya yarı otonom araçlar olacaktır. Bu araçlar sürücüye ihtiyaç duymadan yolu, trafik akışını ve çevresini algılayarak seyir halinde gidebilmektedir. Örnek olarak bu tür araçların sürücülerinin, yapay zekâyı devre dışı bırakmaya çalıştığı sırada buna izin vermemesi ve kazaya sebebiyet vermesi halinde sorumluluk yine kullanıcıda veya programcıda olacaktır. Ancak bu defa sorumluluğun şekli değişmektedir. Zira buradaki örnek kullanıcı ve programcının suç işleme kastı ile hareket etmediği fakat gerekli özeni göstermediği yönündedir.
IV. SONUÇ VE DEĞERLENDİRME
Yapay zekâya sahip robotları henüz zeki ve insan görünümünde robotlar olarak hayatımızda yer almasa da birçok alanda yapay zekâ kullanmaktayız. Hukuk kurallarının amacı toplum düzenini sağlamaktır ve kuralların öznesi veya nesnesi olmayan yapay zekâ gibi bir yeniliğin hukuk kurallarına aykırı davranışları karşısında ne yapılması gerektiği hala tartışılmaktadır. Değerlendirmemize göre henüz bu alanda yeterli kuralların olmaması sebebiyle yapay zekâ tasarımcılarının mevcut mevzuatlara, temel hak ve özgürlüklere uygun şekilde tasarım yapmaları gerekmektedir. Bu sırada yapay zeka ve robot teknolojisinin ülkemizde kullanım alanı ve gösterdiği gelişimler dikkate alındığında, Borçlar hukuku ve ceza hukuku alanındaki düzenlemelerin hakimlerce kıyas yolu ile sorum uyuşmazlıklara uygulanabilmesi muhtemel gözükmektedir. Yeni gelişmelerin yapay zekâya sahip robotlar açısından yetersiz kalması halinde yeni bir robot mevzuatından bahsetmek de mümkün olacaktır.
KAYNAKÇA
ARMAĞAN EBRU YÜKSEL BOZKURT, “Robot Hukuku” Türkiye Adalet Akademisi, 2017
ERICA PALMERINI, Regulating Emerging Robotic Technologies in Europe: Robotics facing Law and Ethics, Robolaw, Guidelines on Regulating Robotics, 2012.
ESRA DEMIR, Robot Hukuku Istanbul Bilgi Üniversitesi, Sosyal Bilimler enstitüsü, Bilişim ve Teknoloji hukuku, 2017.
FEDERAL AVIATION ADMINISTRATION, Unsafe/ Unauthorized UAS – What Can You Do?, 2018.
GABRIAL HALEVY, “When robots kill : artificial intelligence under criminal law / Northeastern University Press, 2013.
GÖKHAN, ANTALYA, “Borclar Hukuku Genel Hükümler”, Adalet Yayınevi, 2008.
HALIT KORKUSUZ, Tehlike Sorumluluğunun Hukukumuzdaki Yeri, Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt:15-16, Sayı:22-23-24-25, Yıl:2010-2011.
HALLEVY GABRIEL, “The Criminal Liability of Artificial Intelligence Entities – From Science Fiction to Legal Social Control”, 2010.
MEHMET, MEVLÜTOĞLU, “Robotik Teknolojileri Sektör Raporu Robotik, Otomasyon ve Yapay Zeka, 2015.
NEIL RICHARDS, “How should the law think about robots?”, Washington University School of Law; Yale Information Society Project; Stanford Center for Internet and Society 2013.
RICHARDS, NEIL M, “How should the law think about robots?”, Washington University School of Law; Yale Information Society Project; Stanford Center for Internet and Society 2013.
ROBERT, SPARROW, “Killer Robots”, School of Philosophy and Bioethics, Faculty of Arts, Monash University. 2007.
ROBERT, SAWYER, “Robot Ethics”, Sciencemag.org., 2007.
RYAN CALO, “Robots in American Law”, University of Washington School of Law, Legal Studies Research Paper, 2016.
SHAI BEN-DAVID, SHAI SHALEV-SHWARTZ, Understanding Machine Learning: From Theory to Algorithms, Cambridge University Press 2014.
TEYFIK KARADUMAN, Yapay Zeka Uygulama Alanlari, Gazi Universitesi, Bilisim Enstitusu, Adli Bilisim. A.B.D.
TUBA PEKMEZ, Otonom Araçların Kullanımından Doğan Cezai Sorumluluk, 2018.
DİPNOT
2 Teyfik Karaduman, Yapay Zeka Uygulama Alanlari, Gazi Universitesi, Bilisim Enstitusu, Adli Bilisim. A.B.D.
3 Ernest Davis, Artificial Intelligence, A Modern Approach, PearsonEducation,Inc., Upper Saddle River, New Jersey 2010.
4 http://boardinginfo.com/otopilot-nedir/
5 Tuba Pekmez, Otonom Araçların Kullanımından Doğan Cezai Sorumluluk, 2018.
6 Türkiye Bankalar Birliği, Dijital İnternet ve Mobil Bankacılık İstatistikleri, 2018.
7 Hallevy Gabriel, “The Criminal Liability of Artificial Intelligence Entities – From Science Fiction to Legal Social Control”, 2010.
8 Ebru Yüksel Bozkurt, “Robot Hukuku”, Türkiye Adalet Akademisi, 2017.
9 Richards, Neil M, “How should the law think about robots?”, Washington University School of Law; Yale Information Society Project; Stanford Center for Internet and Society 2013.
10 İnsansız Hava Sahası Sistemleri Talimatı, m. 6/2,
11 Ebru Yüksel Bozkurt, “Robot Hukuku” Türkiye Adalet Akademisi, 2017.
12 Robert, Sawyer, “Robot Ethics”, Sciencemag.org., 2007.
13 Richards, Neil M, “How should the law think about robots?”, Washington University School of Law; Yale Information Society Project; Stanford Center for Internet and Society 2013.
14 Federal Aviation Administration, Unsafe/Unauthorized UAS – What Can You Do?, 2018.
15 Ryan, Calo, “Robots in American Law”, University of Washington School of Law, Legal Studies Research Paper, 2016.
16 ABD Ulusal Bilim ve Teknoloji Konseyi, “Yapay Zekânın Geleceğine Hazırlanmak”, 2016
17 European Parliament, Committee on Legal Affairs, PR\1095387EN, Draft Report 2019.
18 https://eu-robotics.net/sparc/
19 http://www.robolaw.eu/
20 Esra Demir, Robot Hukuku, Istanbul Bilgi Üniversitesi, Sosyal Bilimler enstitüsü, Bilişim ve Teknoloji Hukuku, 2017.
21 Erica Palmerini, Regulating Emerging Robotic Technologies in Europe: Robotics facing Law and Ethics, Robolaw, Guidelines on Regulating Robotics, 2012.
22 Erica Palmerini, Regulating Emerging Robotic Technologies in Europe: Robotics facing Law and Ethics, Robolaw, Guidelines on Regulating Robotics, 2012.
23 Erica Palmerini, Regulating Emerging Robotic Technologies in Europe: Robotics facing Law and Ethics, Robolaw, Guidelines on Regulating Robotics, 2012.
24 Türk Medeni Kanunu, madde 9: Fiil ehliyetine sahip olan kimse, kendi fiilleriyle hak edinebilir ve borç altına girebilir.
25 Türk Medeni Kanunu, madde 10: Ayırt etme gücüne sahip ve kısıtlı olmayan her ergin kişinin fiil ehliyeti vardır.
26 Türk Medeni Kanunu, madde 48: Tüzel kişiler, cins, yaş, hısımlık gibi yaradılış gereği insana özgü niteliklere bağlı olanlar dışındaki bütün haklara ve borçlara ehildirler.
27 Mehmet, Mevlütoğlu, “Robotik Teknolojileri Sektör Raporu Robotik, Otomasyon ve Yapay Zeka, 2015.
28 Gökhan, Antalya, “Borclar Hukuku Genel Hükümler”, Adalet Yayınevi, 2008.
29 Türk Borçlar Kanunu, madde 67, Hayvan Bulunduranın Sorumluluğu.
30 Halit Korkusuz, Tehlike Sorumluluğunun Hukukumuzdaki Yeri, Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt:15-16, Sayı:22- 23-24-25, Yıl:2010-2011.
31 Türk Medeni Kanunu, madde 369, Ev Düzeni
33 Robert, Sparrow, “Killer Robots”, School of Philosophy and Bioethics, Faculty of Arts, Monash University, 2007.
34 Gabrial Halevy, “When robots kill: artificial intelligence under criminal law / Northeastern University Press, 2013.
