ÖZET
Türkiye’nin enerji üretiminde dışa bağımlılığını azaltmak için potansiyel yenilenebilir enerji kaynak alanlarının kullanılması amaçlanmıştır. Bu doğrultuda, yatırımcının söz konusu sektöre yatırımlarını arttırmak için bir dizi teşvikler öngörülmüştür. Yenilenebilir enerji kaynaklarına yapılacak yatırımların önünü açmak amacıyla “alım garantisi” merkezli teşvikleri içeren bir mekanizma olarak Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Belgelendirilmesi ve Desteklenmesi Mekanizması (“YEKDEM”) kurulmuştur. Söz konusu mekanizma kapsamında yenilenebilir kaynakları kullanan santrallerde üretilen elektriğe ilişkin devlet belirli fiyatlar üzerinden garanti sağlamaktadır. Bu makalede ayrıntılarıyla açıklanacak olan YEKDEM ile birlikte üretim lisansı sahibi tüzel kişiler ve lisanssız elektrik üretimi kapsamında yenilenebilir enerji kaynaklarından üretim yapan kişiler on belirli süreyle satın alma garantisi olarak adlandırılabilecek bu teşvikten yararlanabileceklerdir.
I. GİRİŞ
Türkiye Cumhuriyeti Devleti, Cumhuriyetin temel niteliklerini gösteren Anayasa’nın 2. maddesi uyarınca sosyal bir devlettir. Sosyal devlet olma niteliğine bağlı olarak belirlenen İdarenin görevleri arasında, planlı kalkınma ilkesi çerçevesinde ortaya çıkan, kalkınma için önemli olduğu kabul edilen bazı alanlarda faaliyet gösteren özel kişilerin bu faaliyetlerinin özendirilmesi ve desteklenmesi faaliyetleri de yer alır. Nitekim Anayasa’da, kamu yararına yönelik olduğu kabul edilen bazı özel kesim faaliyetlerinin ve alanlarının özendirilmesi ve desteklenmesi öngörülmektedir1.
İdarenin kamuya yararlı faaliyetleri özendirme ve destekleme çabası içinde enerji yatırımlarında öngörülen teşvikler büyük rol oynamaktadır. Nitekim gelişmekte olan bir ekonomiye sahip olan Türkiye Cumhuriyeti’nin, bu gelişmeye paralel olarak enerji talebi de sürekli bir artış göstermektedir. Ekonominin gelişimine katkı sağlayabilmek için enerji talebini karşılayabilecek seviyede enerji arzı gerekmektedir. Türkiye enerji talebini yerli kaynaklardan karşılamakta yetersiz kalması sebebiyle “yaklaşık yüzde 70 oranında ithal enerji kaynaklarına bağımlı hale gelmiştir.”2 Enerji ithalatından kaynaklanan cari açık artışları, ithalatı ve bağımlılığı azaltmak amacıyla “yeni politikalar geliştirilmesini kaçınılmaz kılmıştır.”3 Söz konusu politikalar kapsamında, Türkiye’nin yerel kaynaklarını ve yenilenebilir enerji kaynaklarını kullanarak ekonomide de gelişmeler sağlamasını ve dolayısıyla kamu yararına olan bu durumu gerçekleştirilmesini sağlamak amacıyla idare bir takım teşvikleri yatırımcılara sunmuştur.
Özellikle petrole bağlılığı ve diğer ülkelere bağımlılığı azaltarak arz güvenliğini sağlamak amacıyla Türkiye, enerji kaynaklarını çeşitlendirme ve alternatif enerji kaynaklarını kullanma politikasını izlemeye başlamıştır4. Bu doğrultuda sunulan teşvik faaliyetlerinin en önemlilerinden olan YEKDEM ile yenilenebilir enerji yatırımcılarına “yenilenebilir enerji kaynaklarını destek politikası çerçevesinde enerji alımının teminatı niteliğindeki alım garantisi tarifesi” uygulaması hayata geçirilmiştir5. YEKDEM ile birlikte Türkiye’deki yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanılması desteklenerek Türkiye’nin, enerjide dışa bağımlılığını ortadan kaldırmayı amaçlanmaktadır. Böylece elektrik enerjisi üretiminde dış kaynak; yani doğalgaz ağırlıklı üretim tipi revize edilerek, iç kaynaklara dayalı elektrik enerjisi üretim miktarını olabildiğince arttırılabilecektir. Bu doğrultuda belirlenen hükümet hedeflerinden bir tanesi de yenilenebilir enerji kaynaklarından elektrik üretimini toplam elektrik üretimi içerisinde en az yüzde 30 seviyelerine çıkarmaktır6.
II. YEKDEM YÖNETMELİĞİ’NİN GELİŞİMİ
Türkiye’nin potansiyel yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımın artırılması ve enerjide dışa bağımlılığın azaltılması amacıyla öngörülen YEKDEM kapsamında yatırımcıya sunulacak teşviklerin yasal dayanağını oluşturması ve bir mekanizma olarak düzenlenmesi amacıyla Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Belgelendirilmesi ve Desteklenmesine İlişkin Yönetmelik (“YEKDEM Yönetmeliği”) hazırlanmıştır. Söz konusu husus YEKDEM Yönetmeliği’nin 1. maddesinde “yenilenebilir enerji kaynaklarına dayalı elektrik enerjisi üretiminin teşvik edilmesi amacıyla” ibaresiyle ortaya konmuştur7.
III. YEKDEM
A. Yenilenebilir Enerji Kaynakları Destekleme Mekanizmasının Tanımı
YEKDEM, YEKDEM Yönetmeliği’nin 3. maddesinin (s) bendinde tanımlanmıştır. Buna göre YEKDEM, YEKDEM Yönetmeliği kapsamındaki yenilenebilir enerji kaynaklarına dayalı üretim faaliyeti gösteren üretim lisansı sahibi tüzel kişilerin ve lisanssız elektrik üretimi kapsamında yenilenebilir enerji kaynaklarından üretim yapan kişilerin bölgelerinde bulundukları görevli tedarik şirketleri aracılığıyla faydalanabileceği fiyatlar, süreler ve ödemelere ilişkin usul ve esasları içeren bir destekleme mekanizmasıdır8.
YEKDEM, görev ve sorumlulukları 30.03.2013 tarih, 28603 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu’nda (“EPK”) ve ilgili mevzuatta belirlenen ve gün öncesi planlama/gün öncesi piyasası ve uzlaştırma iş ve işlemlerini yapmakla görevli ve yetkili birim olan Enerji Piyasaları İşletme Anonim Şirketi (“EPİAŞ”) tarafından işletilen piyasa temelli bir satın alma mekanizması olup bu mekanizma kapsamında, yenilenebilir kaynaklarla çalışan santrallerde üretilen elektriğe ilişkin olarak devlet belirli fiyatlar üzerinden sistemin işleyişini garanti altına almaktadır. Satın alma garantisi olarak nitelendirilebilecek bu uygulama, YEKDEM Yönetmeliği’nin 10. maddesi gereğince on (10) yıl devam etmekte ve yenilenebilir kaynaklara dayalı lisanssız üretim tesisleri, anılan süre boyunca ihtiyaç fazlası üretimlerini teşvikli fiyattan satabilme olanağına kavuşmaktadır9.
B. YEKDEM’den Yararlananlar ve Yararlanmanın Şartları
YEKDEM’den kimlerin yararlandığını tespit edebilmek için öncelikle bu mekanizmanın hangi yenilenebilir enerji kaynaklarını kapsadığını belirlemek gerekir. Bu bağlamda YEKDEM Yönetmeliği’nin 3.1.b. maddesi, YEKDEM kapsamında değerlendirilecek yenilenebilir enerji kaynaklarını; rüzgâr, güneş, jeotermal, biyokütle, biyokütleden elde edilen gaz (çöp gazı dâhil), dalga, akıntı enerjisi ve gel-git ile kanal veya nehir tipi veya rezervuar alanı on beş kilometrekarenin altında olan veya pompaj depolamalı hidroelektrik üretim tesisi kurulmasına uygun elektrik enerjisi üretim kaynakları olarak sınırlamıştır10. YEKDEM Yönetmeliği uyarınca YEKDEM’den gerek lisans sahibi üretim tesisleri gerekse lisanssız üretim tesisleri faydalanabilmektedir. Lisans sahibi üretim tesisleri doğrudan kendileri mekanizmaya dahil olmaktadırlar ve lisanssız üretim tesisleri ise görevli tedarik şirketler aracılığıyla mekanizmaya dahil olabilmektedirler11.
1. Lisans Sahibi Üretim Tesisleri
YEKDEM Yönetmeliği’nin 8. maddesi uyarınca, yukarıda sınırlı olarak sayılan enerji kaynaklarından herhangi birini kullanarak üretim yapan ve ilgili Bakanlar Kurulu Kararı ile belirlenmiş tarihe kadar kısmen veya tamamen işletmeye girmiş veya girecek olan üretim tesislerine ilişkin üretim lisansı sahibi tüzel kişiler, lisansına derç edilen ilk kurulu gücün;
- Tamamının işletmeye giriş tarihinden veya
- Tamamı işletmeye girmeden YEKDEM’e katılması halinde, YEKDEM’e ilk katıldığı tarihten
itibaren on yıl süreyle YEKDEM’den yararlanabilmektedirler.
Bu noktada dikkat edilmesi gereken husus, 29 Nisan 2016 tarihinde yapılan bir değişiklikle üretim tesislerinin işletmeye giriş tarihlerinin “18.05.2005 tarihinden 31.12.2015 tarihine kadar” olması koşulunun kaldırılıp bu süreyi belirleme yetkisinin Bakanlar Kurulu’na verilmesidir. 05.12.2013 tarihli ve 28842 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 2013/5625 karar sayılı Bakanlar Kurulu kararı ile YEKDEM’den yararlanabilmek için üretim lisansı sahiplerinin 01.01.2016 tarihinden 31.12.2020 tarihine kadar işletmeye girmesi gerekmektedir. Bu durumda ancak Bakanlar Kurulu tarafından belirtilen tarihe kadar kısmen ya da tamamen işletmeye geçmiş olan üretim tesislerine ilişkin üretim lisansı sahibi tüzel kişiler YEKDEM’den yararlanabilecektir12.
2. Lisansız Üretim Tesisleri
6446 sayılı EPK’nın 14. maddesine göre, ürettiği enerjinin tamamını iletim veya dağıtım sistemine vermeden kullanan, üretim ve tüketimi aynı ölçüm noktasında olan, yenilenebilir enerji kaynaklarına dayalı üretim tesisleri lisans almaksızın faaliyet gösterebilmektedir13. Bu kapsamda faaliyet gösteren tesislerin de YEKDEM’den yararlanabilmeleri YEKDEM Yönetmeliği uyarınca mümkündür. Zira YEKDEM Yönetmeliği’nin 3. Maddesinin (s) bendi ile 5. maddesinin 2. fıkrası uyarınca, 02.10.2013 sayılı 28783 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretimine İlişkin Yönetmelik kapsamında faaliyet gösteren lisanssız elektrik üretim tesisleri herhangi bir başvuruya gerek olmaksızın YEKDEM’e dâhil edilmektedirler14.
YEKDEM Yönetmeliği’nin 5. maddesinin 2. fıkrası, görevli tedarik şirketlerinin lisans süreleri boyunca YEKDEM’in doğal katılımcıları olduğunu belirtmektedir. Lisanssız elektrik alanında faaliyet gösteren gerçek ve tüzel kişiler, bölgelerindeki bu görevli tedarik şirketleri aracılılığı ile işletmeye geçtikleri tarihten itibaren 10 yıl süreyle, YEKDEM’e dâhil edilmektedirler. Lisanssız üretim yapan bu kişilerin bir sonraki takvim yılında YEKDEM’e dâhil olmak için herhangi bir başvuru yapmalarına gerek olmamakla beraber YEKDEM Yönetmeliği’nin 4. maddesinin 2. fıkrası uyarınca YEKDEM dışına çıkmaları da mümkün değildir.
C. YEKDEM’den Yararlanma Süresi
Destekleme mekanizması kapsamındaki santrallerin belirli bir fiyat üzerinden taahhüt edilmiş alım garantisi teşvikinden istifade edebilmeleri için YEKDEM Yönetmeliği’nde belirli süreler öngörülmüştür. Söz konusu hususu YEKDEM Yönetmeliği’nin 8. maddesi düzenlemektedir:
“MADDE 8 – (1) Bu Yönetmelik kapsamındaki yenilenebilir enerji kaynaklarına dayalı olup (1) ilgili Bakanlar Kurulu Kararı ile belirlenmiş tarihe kadar kısmen veya tamamen işletmeye girmiş veya girecek olan üretim tesislerine ilişkin üretim lisansı sahibi tüzel kişiler, lisansına derç edilen ilk kurulu gücün;
a) Tamamının işletmeye giriş tarihinden,
b) Tamamı işletmeye girmeden YEKDEM’e katılması halinde, YEKDEM’e ilk katıldığı tarihten,
itibaren on yıl süreyle YEKDEM’den yararlanabilir.
(2) Birinci fıkra kapsamında başvuru yapan tüzel kişilerin üretim tesislerinin, başvuru tarihi itibariyle kısmen veya tamamen işletmeye girmiş olması ve YEKDEM’e kayıt amacıyla Kuruma yapacakları başvurunun bu Yönetmelik hükümlerine göre kabul edilmesi gerekir.
(3) LÜY kapsamında yenilenebilir enerji kaynaklarından ürettiği elektrik enerjisi muafiyetli üretim miktarı kapsamında olan gerçek veya tüzel kişiler, üretim tesislerinin tamamen veya kısmen işletmeye girdiği tarihten itibaren on yıl süreyle, bölgesinde bulundukları görevli tedarik şirketleri aracılığıyla YEKDEM’den yararlanır.”
YEKDEM Yönetmeliği’nin 8. maddesinin 1. Fıkrasında ifade edilmiş olan Bakanlar Kurulu Kararı ile belirlenecek tarih 31 Aralık 2020 olarak kararlaştırılmıştır. Yani destekleme mekanizması kapsamına girip söz konusu teşvikten yararlanmak isteyen santraller en geç 31 Aralık 2020 tarihine kadar başvurup, kabul edildikleri tarihten itibaren 10 yıl süreyle YEKDEM’den istifade edebileceklerdir. Ancak, eğer Bakanlar Kurulu bu süreyi ertelemezse 2020 yılından sonra yeni bir santralin bu kapsama girip YEKDEM’den yararlanabilmesi mümkün olmayacaktır.
Ayrıca YEKDEM Yönetmeliği’nin 8. maddesinin 3. fıkrasında belirtildiği gibi lisanssız üretim tesisleri de görevli tedarik şirketleri aracılığıyla 10 yıl boyunca YEKDEM’den yararlanabileceklerdir.
Ayrıca 24.06.2016 tarihli ve 29752 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Yenilenebilir Enerji Kaynaklarından Elektrik Üreten Tesislerde Kullanılan Yerli Aksamın Desteklenmesi Hakkında Yönetmelik’in 6. maddesi doğrultusunda üretim tesislerinde yerli aksam kullananlar için öngörülmüş olan ek teşvik on yıllık YEKDEM süresinin ilk beş yılı için verilecektir15.
D. YEKDEM’e Katılma Prosedürü
YEKDEM kapsamına dahil olabilmek için YEKDEM Yönetmeliği’nde belirli bir prosedür ve kritik bazı tarihler öngörülmüştür. YEKDEM’e katılma prosedürene ilişkin olarak YEKDEM Yönetmeliği’nin 5. Maddesi uyarınca, yenilenebilir enerji kaynaklarına dayalı üretim lisansı sahibi tüzel kişiler, lisans bazında, bir sonraki takvim yılında YEKDEM’e kayıt olmak istemeleri halinde 31 Ekim tarihine kadar başvurularını gerçekleştirmek zorundadır. Kendi bölgesinde lisanssız üretim kapsamında yenilenebilir enerji kaynaklarına dayalı olarak üretim tesisi kuran gerçek veya tüzel kişilerin sisteme verdikleri ihtiyaç fazlası elektrik enerjisini satın almakla yükümlü olan görevli tedarik şirketlerinin ise, lisans süreleri boyunca, herhangi bir başvuruya gerek olmaksızın YEKDEM’e kayıtları yapılır. YEKDEM Yönetmeliği uyarınca, YEKDEM’den yararlanmak üzere başvuruda bulunan üretim lisansı sahibi tüzel kişiler, söz konusu başvurularından vazgeçmek istemeleri halinde, bu taleplerini en geç 31 Ekim tarihine kadar Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu’na yazılı olarak bildirmek zorundadırlar16.
YEKDEM Yönetmeliği’nin 7. maddesine göre, madde 5 uyarınca 31 Ekim tarihine kadar yapılan başvurusu kabul edilip YEKDEM kapsamına alınan santraller en geç 30 Kasım tarihine kadar ilan edilecektir. YEKDEM dönemi her takvim yılının birinci günü başlar ve son günü nihayet bulur17.
IV. YEKDEM KAPSAMINDA TARAFLARIN HAK VE YÜKÜMLÜLÜKLERİ
A. Piyasa İşletmecisinin Görev ve Yükümlülükleri
6446 sayılı EPK’nın 11. maddesinin 12. fıkrasına göre “EPİAŞ, kurulmasından itibaren altı ay içerisinde Kurumdan gerekli piyasa işletim lisansını alarak piyasa işletim faaliyetlerini yürütmeye başlar.” Bu fıkrada belirtildiği gibi EPİAŞ piyasa işletmecisi görevini üstlenmiştir. Piyasa işletmecisi olarak EPİAŞ’ın hak ve yükümlülükleri ise aynı kanunun aynı maddesinin 7. fıkrasında ifade edilmiştir:
“(7) EPİAŞ’ın hak ve yükümlülükleri şunlardır:
a) Piyasanın gelişimi doğrultusunda görev alanına giren organize toptan elektrik piyasalarında yeni piyasalar kurulmasına yönelik çalışmaları yapmak ve Kuruma sunmak.
b) Bakanlıkça uygun görülmesi hâlinde; görev alanına giren organize toptan elektrik piyasalarının işletilmesi amacıyla oluşturulan veya ileride oluşturulabilecek uluslararası elektrik piyasalarına taraf olarak katılmak, bu amaçla kurulan uluslararası elektrik piyasası işletmecisi kuruluşlara ortak veya üye olmak.
c) Kurumun belirlediği usul ve esaslar çerçevesinde piyasa işletim tarifelerini belirleyerek Kuruma sunmak.”
Piyasa işletmecisi olarak EPİAŞ’ın hak ve yükümlülükleri 6446 sayılı EPK’da yukarıdaki şekilde düzenlenmiş olmakla birlikte söz konusu husus YEKDEM Yönetmeliği’nin 22. maddesinde de yer bulmuştur:
“Piyasa İşletmecisinin görev ve yükümlülükleri
MADDE 22 – (1) Piyasa İşletmecisi, bu Yönetmelikte öngörülen iş ve işlemleri tarafsızlık ve titizlik esaslarına göre yapmakla yükümlüdür.
(2) Piyasa İşletmecisi, tedarikçilerin ve YEKDEM katılımcılarının bu Yönetmelik kapsamındaki hak ve yükümlülüklerini ayrı hesaplarda tutar ve izler.”
Bu maddeler doğrultusunda piyasa işletmecisi olarak EPİAŞ, faaliyetlerini tarafsız olarak sürdürüp, piyasa katılımcılarının hak ve yükümlülüklerini ayrı hesaplarda takip edip, toptan elektrik piyasalarında yeni piyasalar kurulmasını sağlamaya çalışmak ve ilgili uluslararası gelişmeleri takip edip gerektiğinde uluslararası elektrik piyasası işletmecisi kuruluşlara üye olmak gibi hak ve yükümlülüklere sahiptir.
B. Katılımcıların Görev ve Yükümlülükleri
YEKDEM katılımcılarının görev yükümlülükleri ise YEKDEM Yönetmeliği’nin 23. maddesinde düzenlenmiştir. İlgili madde uyarınca artık lisanslı YEKDEM katılımcılarına ürettikleri elektriğin satışını doğrudan EPİAŞ’a yapma yükümlülüğü yerine; diğer piyasa katılımcıları gibi satışlarını serbest piyasaya gerçekleştirip, serbest piyasadan elde ettikleri hasılatın gerçek değerinin ne olduğu ile ilgilenilmeden üretilen toplam miktar ile gün öncesi piyasasında şekillenen Piyasa Takas Fiyatı’nı (“PTF”) çarpılarak elde edilen değerin tolerans katsayısı ile çarpıldıktan sonra ortaya çıkan tutarı EPİAŞ’a ödeme yükümlülüğü getirilmiştir.
Ayrıca lisanslı ve lisanssız üretim yapan katılımcılara, mevzuat hükümlerine uyma ve iyi niyet esaslarına göre hareket etme yükümlülüğü yüklenip; gerekli görülen durumlarda, TEİAŞ (Türkiye Elektrik İletim Anonim Şirketi) bünyesinde yer alan ve elektrik enerjisi arz ve talebinin gerçek zamanlı olarak dengelenmesinden ve sistem işletiminden sorumlu merkez olan MYTZ’nin (Milli Yük Tevzi Merkezi) ve TEİAŞ’ın talimatlarına göre hareket etme zorunluluğu yüklenmiştir.
V. YEKDEM YÖNETMELİĞİ KAPSAMINDAKİ ÖDEME MEKANİZMASI VE 2016 DEĞİŞİKLİĞİ İLE ORTAYA ÇIKAN DURUM
29 Nisan 2016 tarihinde Resmi Gazete’de yayımlanan ve 1 Mayıs 2016 tarihinde yürürlüğe giren YEKDEM Yönetmeliği’ne ilişkin değişikliklerden önce yenilenebilir enerjiye yönelik destekleme politikası çok daha farklı bir görünüm arz etmekteydi. Söz konusu değişiklikten önce YEKDEM kapsamındaki santrallerden oluşan izole bir portföy görünümü söz konusu iken, değişiklikten sonra izole portföy sisteminin ortadan kaldırılmasıyla YEKDEM kapsamında olmayan santraller gibi piyasa faaliyetinde bulunmaya başlamışlardır18.
Söz konusu değişiklikten önce destekleme mekanizması kapsamındaki santraller, elektrik üretiminde kullanılan yenilenebilir enerji türüne göre değişen ve 18.05.2005 tarih, 25819 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 5346 sayılı Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Elektrik Enerjisi Üretimi Amaçlı Kullanımına İlişkin Kanun’un ekindeki cetvelde belirtilen Amerikan Doları cinsinden taahhüt edilmiş olan fiyattan alım garantisini haiz olarak, herhangi bir miktar kısıtlaması olmadan üretmiş oldukları elektriği piyasa işletmecisine satmaktaydılar. Bu sistemde, destekleme mekanizması kapsamındaki santrallerin, herhangi bir piyasa faaliyetinde bulunmadan ve üretim miktarlarına bakılmaksızın üretmiş oldukları tüm elektriği piyasa işletmecesine satabildikleri görülmektedir. Söz konusu üretilen miktarın tamamını satabilme imkanı, bu kapsamdaki santrallerin izole bir portföy görünümünde olmasının sonuçlarından birini teşkil etmekteydi19.
Yine söz konusu değişiklikten önce destekleme mekanizması kapsamındaki santraller herhangi bir denge sorumluluğuna sahip değillerdi. Yani üretecekleri elektrik miktarını önceden tahmin edip, bu konuda piyasa işletmecisine ya da başka bir kuruma bir bildirimde bulunup, tahminlerinden az ya da tahminlerinden çok ürettikleri elektrik sebebiyle 14.04.2009 tarih, 27200 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Elektrik Piyasası Dengeleme ve Uzlaştırma Yönetmeliği çerçevesinde bir dengesizlik maliyetini üstlenmek zorunda kalmamaktaydılar. Bu da tahmin ettikleri kadar üretimi gerçekleştiremeyince bunu dengesizlik maliyeti adı altında üstlenmek zorunda kalan santrallere nispeten, destekleme mekanizması kapsamındaki santrallere “maliyet bakımından” avantaj sağlamakta idi20.
2010 yılında ilan edilen alım garantili yukarıda anlatılan bu sistem, ilan edilişinin ilk yıllarında fazla rağbet görmemesine rağmen, Amerikan Doları’nın Türk Lirası karşısında ciddi bir şekilde değer kazanmaya başlamasıyla daha cazip hale gelmeye başlamıştır. Bu doğrultuda 2015 yılında teşvik fiyatlarından yararlanan santral kapasitesi toplam 5.000 MW iken 2016 yılında 3 katına ulaşarak teşvik fiyatlarından yararlanan santral kapasitesi 15.000 MW’a ulaşmıştır. Söz konusu teşvikin maliyetinin piyasaya ve tedarikçiler kanalı ile dolaylı yoldan da olsa tüketiciye yansıtılması sebebiyle, teşvik kapsamına giren santral sayısının bu kadar artması karşısında YEKDEM Yönetmeliği’nde birtakım değişiklikler yapılması öngörülmüştür.
1 Mayıs 2016 tarihinde yürürlüğe giren YEKDEM Yönetmeliği’ndeki değişikliklerle birlikte yukarda anlatılmış olan izole portföy görünümünde köklü değişiklikler meydana gelmiştir. Öncelikle eski sistemin aksine artık destekleme mekanizması kapsamındaki santraller üretmiş oldukları elektriği doğrudan piyasa işletmecisine satmak yerine; gün öncesi piyasası, gün ortası piyasası ya da ikili anlaşmalar yoluyla serbest piyasaya satmak durumundadırlar. Ancak bu satıştan sonra, söz konusu satıştan elde edilen gelire karşılık “YEKDEM geliri” adı altında bir bedeli piyasa işletmecisine ödemek durumunda kalacaklardır. Burada dikkat edilmesi gereken husus “YEKDEM geliri olarak belirlenen ve piyasa işletmecisine ödenecek bedelin, söz konusu satıştan elde edilen hasılatın kendisi olmayıp, satılan elektrik miktarı ile gün öncesi piyasasında ortaya çıkan PTF’nin çarpılması neticesinde ortaya çıkan bedel olmasıdır. Bir başka deyişle santral serbest piyasada elektriği hangi fiyat üzerinden satar ise satsın, YEKDEM geliri olarak ödeyeceği tutarın belirleyici bileşeni PTF olacaktır.”21
Santraller yukarda bahsedilen YEKDEM geliri adı altında hesaplanan bedeli piyasa işletmecisine ödedikten sonra bu sefer kendilerine, yenilenebilir enerji kaynakları bedeli (“YEKBED”) denilen ve ürettikleri elektrik miktarı ile kendilerine teşvik kapsamında Amerikan Doları cinsinden taahhüt edilmiş fiyatın çarpılmasıyla ortaya çıkan bedel ödenecektir. Ancak yine burada dikkat edilmesi gerekir ki eğer gün öncesi piyasasında ortaya çıkan PTF, kendilerine teşvik kapsamında taahhüt edilmiş fiyattan yüksek olursa bu durumda santraller piyasa işletmecisine ödeme yapmak durumunda kalacaklardır.
Yukarıda kısaca değinildiği gibi söz konusu yönetmelik değişikliği ile getirilen en büyük yeniliklerden biri de destekleme mekanizması kapsamında olan santrallerin de artık denge sorumluluğuna sahip olmasıdır. Yani bu kapsamdaki santraller de artık üretim tahmini yapıp bu tahminlerinde yanıldıkları oranda dengesizlik maliyetini Elektrik Piyasası Dengeleme ve Uzlaştırma Yönetmeliği kapsamında üstlenmek zorunda kalacaklardır. Özellikle üretimini rüzgâr ve güneş gibi tahmin edilebilmesi zor olan kaynaklardan yapan santraller için söz konusu durumun ciddi bir maliyet kalemi teşkil edebileceği aşikârdır.
Söz konusu riski tolere edebilmek adına yönetmelik değişikliği ile getirilen yeniliklerden bir tanesi ise tolerans katsayısıdır. Destekleme mekanizması kapsamındaki santrallere ödenecek YEK geliri hesap edilirken santraller PTF bu tolerans katsayısı ile çarpacaklardır. Tolerans katsayısı 1’den küçük bir sayı olarak belirlendiği için, bu kapsamdaki santrallerin elde edeceği ek bir gelir ortaya çıkmaktadır. Söz konusu tolerans katsayısı hangi yenilenebilir kaynaktan üretilirse üretilsin güncel olarak “0.98” olarak belirlenmiştir. Bu da kapsamdaki santrallere %2’lik bir yanılma payı tanındığı anlamına gelmektedir. Ancak üretimde kullanılan kaynak tipine göre tahmin edilebilmede ortaya çıkan güçlüğün farklı oluşu, tüm kaynak tiplerine %2’lik bir yanılma payı tanınmasının eleştirilmesine sebep olmuştur. Bu eleştirileri dikkate alan Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu elektrik üretiminde kullanılan kaynak tiplerine göre değişik tolerans katsayıları benimseme noktasında bir taslak hazırlayıp bunu kamuoyuna duyurmuştur ancak bu taslak henüz yürürlüğe girmemiştir.
Bu noktada santrallerin dengesizlik maliyetleri hesaplanırken değişik ihtimaller söz konusu olacaktır. Eğer destekleme kapsamındaki santral tahminde bulunduğu miktardan daha az üretim yaparsa ve dengeleme piyasasında oluşan Sistem Marjinal Fiyatı (“SMF”) gün öncesi piyasasında oluşan PTF’den küçük ya da ona eşit olursa dengesizlik maliyeti oluşmayacak ancak SMF, PTF’den büyük olursa bir dengesizlik maliyeti ortaya çıkacaktır. Bunun gibi bu kapsamdaki santraller tahminde bulunduğu miktardan daha fazla üretim yaparsa ve SMF, PTF’den büyük ya da ona eşit olursa dengesizlik maliyeti oluşmayacak ancak SMF, PTF’den küçük olursa bir dengesizlik maliyeti ortaya çıkacaktır.
VI. YENİLENEBİLİR ENERJİ KAYNAKLARI DESTEKLEME MEKANİZMASININ AVANTAJLARI VE DEZAVANTAJLARI
YEKDEM kapsamına girip bu destekleme mekanizmasından istifade etme hakkı kazanan santrallere birçok avantaj sağlanmakla beraber sistem kendi içerisinde birtakım dezavantajları da bulundurmaktadır.
Avantaj olarak en dikkat çekici husus bu kapsamdaki santrallerin ürettiği elektriğe daha önceden Amerikan Doları üzerinden belirlenmiş sabit bir fiyat üzerinden 10 yıl alım garantisinin sağlanmasıdır. Bu sabit fiyat üzerinden alım garantisi göz önünde bulundurulunca bu kapsamdaki santrallerin bu hesaplanabilir gelir kalemleriyle birlikte bu kapsamda olmayan santrallere nispeten daha öngörülebilir finansal koşullara sahip olabileceği ortaya çıkmaktadır. Ancak bu noktada destekleme mekanizması kapsamındaki santrallerin de 29 Nisan 2016 yılında yapılan değişiklikle beraber dengesizlik maliyetlerine katlanacakları gözden uzak tutulmamalıdır.
Başka bir avantaj olarak söz konusu yenilenebilir enerji santrallerine Yenilenebilir Enerji Kaynaklarından Elektrik Üreten Tesislerde Kullanılan Yerli Aksamın Desteklenmesi Hakkında Yönetmelik doğrultusunda sağlanan teşvikler söz konusudur. Bu yönetmeliğe göre tesisinde yerli aksam kullanan üreticilere sabit fiyattan belirlenen alım garantisi teşvikinin üzerine ek finansal teşvikler sağlanıp daha yüksek fiyattan alım garantisi sağlanabilmektedir. Bu ek teşvikin süresi ise teşvik kapsamına alınmadan itibaren 5 yıl olarak belirlenmiştir22.
Ayrıca belirtmek gerekir ki lisanslı üretim tesisleriyle beraber lisanssız üretim tesisleri de YEKDEM kapsamına alınmıştır ve bu tesislerde üretilen, üretim fazlasıelektrik de alım garantisine sahiptir. Bu noktada görece küçük çaplı olan bu lisanssız üretim tesisleri de üretim fazlası elektriklerini görevli tedarik şirketlerine satabileceklerdir. Bu husus YEKDEM Yönetmeliği’nin 5. Maddesinin 2. fıkrasında şu şekilde ifade edilmiştir.
“Görevli tedarik şirketleri; kendi bölgesinde lisanssız üretim kapsamında yenilenebilir enerji kaynaklarına dayalı olarak üretim tesisi kuran gerçek veya tüzel kişilerin sisteme verdikleri ihtiyaç fazlası elektrik enerjisini satın almakla yükümlüdür. Görevli tedarik şirketlerinin, lisans süreleri boyunca, herhangi bir başvuruya gerek olmaksızın YEKDEM kayıtları yapılır.”23
Son olarak alım garantisi Amerikan Doları üzerinden sağlandığından bu kapsamda üretim yapan santrallerin kur riskini taşımamaları da başka bir avantaj olarak ortaya çıkmaktadır.
Sistemin içinde bulundurduğu dezavantajlar arasında en çok dikkati çeken husus olarak gün öncesi piyasasında ortaya çıkan PTF’nin teşvik kapsamında sağlanan alım garantisi fiyatından yüksek olduğu durumlarda, piyasa işletmecisinin santrallere ödeme yapmak yerine, santrallerin piyasa işletmecisine ödeme yapmak durumunda kalabilmeleridir.
Bu kapsamda ortaya çıkan başka bir husus olarak belirli bir fiyat üzerinden sağlanan alım garantisi teşvikinden 10 yıl süreyle yararlanabilmek için başvurulabilecek son tarihin 2020 yılı olmasıdır24. Bu noktada dikkat edilmesi gerekir ki 2020 yılından önce başvurup YEKDEM kapsamına alınan santraller kapsama alındıkları tarihten itibaren 10 yıl boyunca bu teşvikten yararlanabilecek olsa da 2020 den sonra bu teşvikin kapsamına yeni bir santralin alınmayacak olmasıdır. Bu sebeple 2020’den sonraki durum için bir belirsizlik söz konusudur. Son olarak belirtmek gerekir ki lisanslı üreticiler için senelik olarak yapılan YEKDEM başvuruları doğrultusunda söz konusu sene için kapsama alınan santral o sene boyunca YEKDEM mekanizması içerisinde kalmak zorundadır. Başvurduğu senenin sonuna kadar istediği herhangi bir tarihte bu kapsamdan çıkabilmesi mümkün olmayacaktır.
VII. SONUÇ
Sonuç olarak Milli Enerji ve Maden politikası doğrultusunda Türkiye enerji konusunda dışa bağımlılığını en aza indirmeyi hedeflemektedir. Bu politika doğrultusunda Türkiye enerjide arz güvenliğini, yerli enerji üretimini ve öngörülebilir piyasa koşullarını sağlamaya çalışmaktadır. Söz konusu hedeflere elektrik enerjisi bakımından da ulaşılması amacıyla YEKDEM devreye sokulmuştur. Bu mekanizma kapsamında yenilenebilir enerji kaynaklarını kullanarak elektrik üreten santrallere sabit bir fiyat üzerinden 10 yıl boyunca alım garantisi teşviki sağlanarak bu konudaki potansiyel yatırımcıların ilgisi arttırılmaya çalışılmıştır. Bu doğrultuda yenilenebilir enerji kaynaklarından elektrik üretiminin toplam elektrik üretimi içerisinde en az yüzde 30 seviyelerine çıkarılması hedeflenmektedir.
Son yıllardaki veriler incelendiğinde “Son 13 yılda ülkemizin kurulu gücü 2,3 katına çıkarak 73 GW’a ulaşmıştır İlgili yatırımların yaklaşık yarısını yenilenebilir enerji projeleri oluşturmuştur. Özel sektör tarafından elektrik üretim sektörüne yapılan yatırım tutarı 70 milyar $’a(Yenilenebilir Payı: 36 milyar$) ulaşmıştır. Bankalar tarafından sektöre sağlanan finansman tutarı ise 50 milyar $’a(Yenilenebilir Payı: 29 Milyar$) ulaşmıştır. Bu yatırımlar sayesinde arz güvenliği sorunumuz kalmamakla birlikte, ilave olarak özellikle son 5 yılda devreye giren yenilenebilir enerji projelerinin katkısıyla doğalgazın elektrik üretimindeki payı %50’den %38’e kadar gerilemiştir. YEKDEM sayesinde 2030 yılına kadar yaklaşık 25 milyar $ ithalatın önlenmesi hedeflenmektedir. YEKDEM kapsamında yapılan santraller sayesinde doğalgaz faturasının 2030 yılına kadar ~50 milyar $ azalması hedeflenmektedir. Yenilenebilir enerji santralleri olmasaydı daha fazla saatte düşük verimlilikli doğalgaz kaynaklı üretimlerin fiyat belirleyicisi olacağı değerlendirilmektedir. Yatırımcılar tarafından devlete ihaleler kapsamında 2030 yılına kadar ~5 milyar $ katkı payı ödenmesi tahmin edilmektedir.”25
2015 yılında destekleme mekanizması kapsamındaki kurulu güç toplamı 5000 MW iken 2016 yılında 3 katına ulaşıp 15.000 MW’a ulaştığı ve Amerikan Doları’nın Türk Lirası karşısında değer kazanmaya devam etmesiyle bu sayının daha da yukarılara çıkabileceğinin beklendiği unutulmamalıdır. Bu gelişmeler doğrultusunda Nisan 2016 YEKDEM Yönetmeliği değişikliği ile destekleme mekanizması kapsamındaki santrallerin de dengesizlik maliyetlerine katlanmak zorunda olup bu dengesizlik maliyetlerini tolere etmek için getirilen tolerans katsayısının kısa zaman içerisinde değiştirilmesinin planlanmasının, kapsam dâhilindeki santrallerin maliyet kalemlerine yapabilecekleri ciddi etkiler göz önünde bulundurulduğunda sektörün geleceğinin şekillenmesinde ciddi bir etkiye sahip olabileceği gözden uzak tutulmamalıdır.
KAYNAKÇA
Metin Günday, “İdare Hukuku”, İmaj Yayıncılık, Ankara 2013
Erdal Tanas Karagöl/İsmail Kavaz/Salihe Kaya/Büşra Zeynep Özdemir, “Türkiye’nin Milli Enerji ve Maden Politikası”, SETA Analiz, Haziran 2017, Sayı: 203
Barlas Balcıoğlu/Şahin Ardıyok, “Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Belgelendirilmesi ve Desteklenmesine İlişkin (YEKDEM) Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına İlişkin Yönetmelik”, (Erişim Tarihi: 13.02.2018), https://www.baseak.com/tr/insights/alerts/2016/may/2/enerjiregulasyonu?Archive=False&ParentItemID=440ymEOm1qNzuDAToZ1rUlHcgNNN0csAQG2FaHooIOVWFCm9GbPdkA==
YEKDEM Çalıştay Raporu, (Erişim Tarihi: 13.02.2018), http://www.tureb.com.tr/files/tureb_sayfa/duyurular/yekdem_calistay_raporu_17.08.2016.pdf
DİPNOT
1 Metin Günday, "İdare Hukuku". İmaj Yayıncılık, Ankara 2013, s.20-21.
2 Erdal Tanas Karagöl İsmail Kavaz/Salihe Kaya Büşra Zeynep Özdemir, "Türkiye'nin Milli Enerji ve Maden Politikası", SETA Analiz, Haziran 2017, Sayı: 203, s. 8-9.
3 Karagöl/Kavaz/Kaya/Özdemir, s. 8-9.
4 Karagöl/Kavaz/Kaya/Özdemir s. 26-28; s. 11-13.
5 Türkiye Enerji Piyasasının Görünümü | Başarılar, Genel Bakış ve Fırsatlar (Erişim Tarihit: 13.02.2018) http://dektmk.org.tr/upresimler/turkiye-enerji-piyasasinin-gorunumu.pdf
6 Karagöl/Kavaz/Kaya/Özdemir, s. 10.
7 01.10.2013 tarih, 28782 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Belgelendirilmesi ve Desteklenmesine İlişkin Yönetmelik ("YEKDEM Yönetmeliği") m.l
8 YEKDEM Yönetmeliği m.3.
9 YEKDEM Yönetmeliği m.10.
10 YEKDEM Yönetmeliği m.3.
11 YEKDEM Yönetmeliği m.8.
12 18.11.2013 tarih, 2013/5625 sayılı Kararnamenin Eki m.2.
13 EPK m.14.
14 YEKDEM Yönetmeliği m.3 ve m.5.
15 Yenilenebilir Enerji Kaynaklarından Elektrik Üreten Tesislerde Kullanılan Yerli Aksamın Desteklenmesi Hakkında Yönetmelik m.6.
16 YEKDEM Yönetmeliği m.5.
17 YEKDEM Yönetmeliği m.7.
18 Barlas Balcıoğlu Şahin Ardıyok, "Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Belgelendirilmesi ve Desteklenmesine ilişkin (YEKDEM) Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına İlişkin Yönetmelik", Mayıs 2016, (Erişim Tarihi: 13.02.2018), https://www.baseak.com/tr/insights/alerts/2016/may/2/enerji-regulasyonu?Archive=False&ParentItemID=440ymE0mlqNzuDAToZ1rUIHogNNNOcsAQG2FaHooIOVWFCm9GbPdkA.
19 Balcıoğlu/Ardıyok.
20 Balcıoğlu/Ardıyok.
21 Balcıoğlu Ardıyok.
22 Yenilenebilir Enerji Kaynaklarından Elektrik Üreten Tesislerde Kullanılan Yerli Aksamın Desteklenmesi Hakkında Yönetmelik, m.6.
23 YEKDEM Yönetmeliği, m.5.
24 18.11.2013 tarih, 2013/5625 sayılı Kararnamenin Eki m.2.
25 YEKDEM Calıştay Raporu, (Erişim Tarihi: 13.02.2018), http://www.tureb.com.tr/files/tureb_sayfa/duyurular/yekdem_calistay_raporu_17.08.2016.pdf
