I. GİRİŞ
Ticari hayatın ihtiyaçalrından dolayı Türk Hukuku, (mülkiyet hakları üzerinde kısıtlamalar yapılabilmesine müsaade etmektedir. Bu kısıtlamalar, taraflara teminat sağlama veya eşya üzerinde geniş kullanım hakları temin etme amacını taşıyabilmektedir.
Bir mal üzerindeki en geniş yetki olan mülkiyet hakkı sahibine; mala ilişkin kullanma, yararlanma ve tasarruf etme yetkisi verir. Türk hukukuna göre mülkiyet hakkı ayni haklardandır. Ancak Türk hukuku irtifak hakkı, rehin veya intifa hakkı gibi mülkiyet hakkını belirli bir dereceye kadar kısıtlayan sınırlı ayni hak kurumunu da düzenlemektedir.
Yukarıda da belirtildiği üzere intifa hakkı, Medeni Kanun’un 794 ve 822. maddeleri arasında düzenlenmiş bir sınırlı ayni hak olup başkasına ait bir eşya, hak veya malvarlığı üzerinde belirli bir kişiye yararlanma ve kullanma imkânı sağlar. Söz konusu ilişkide malik eşyanın veya hakkın mülkiyetini kendisinde tutmakta, buna karşılık intifa hakkı sahibini belirli haklardan faydalanmaya yetkili kılmaktadır. Buna göre intifa hakkı sahibine; (i) bir eşya veya hakkı kullanma, (ii) bunlardan yararlanma veya (iii) bu mal ve haklardan doğacak semerelere sahip olma hakkı vermektedir.
II. PAY ÜZERİNDE İNTİFA HAKKI
Ekonomik değeri olan şirket payları intifa hakkına konu olabilir ve bunlar üzerinde, şirket hisse senedi ihraç etmemiş olsa bile intifa hakkı tesis edilebilir. Diğer bir deyişle pay üzerinde intifa hakkı kurulabilmesi için şirketin hisse senedi ihraç etmiş olması bir gereklilik değildir.
İçeriği ve kapsamı dikkate alındığında intifa hakkı, intifa hakkı süresince sahibine şirket paylarından doğan ekonomik ve periyodik haklardan yararlanma hakkı verir.
Hisse senetleri taşınır mal niteliğindedir ve hisse senetleri hakkında hem taşınırlara ilişkin hükümler hem de intifa hakkına ilişkin hükümler uygulanabilir.
Paylar üzerine kurulan intifa hakkı hem kanundan hem de sözleşmeden kaynaklanabilir. Ayrıca sermaye payı üzerinde intifa hakkı kurulmasına, esas sermaye payının geçişine ilişkin Ticaret Kanunu hükümleri uygulanır.
III. İNTİFA HAKKININ KURULMASI
Hamile Yazılı Hisse Senetleri
Hamile yazılı hisse senetleri, intifa hakkının kurulabilmesi için lehine intifa hakkı tanınacak kişiye teslim edilmelidir. Ayrıca taraflar, teslim nedenini açıklığa kavuşturmuş ve teslimin intifa hakkı tesisi amacıyla yapıldığı konusunda anlaşmış olmalıdırlar. Bu şart, yazılı bir devir sözleşmesi ya da senet üzerine intifa kaydı konulması ile sağlanır. Belirtmek gerekir ki bu kayıt, ciro niteliğinde değildir.
Nama Yazılı Hisse Senetleri
Nama yazılı hisse senedinin üzerinde intifa hakkı tesis edilebilmesiiçin senedin; ciro edilerek ve üzerine intifa hakkı kurulmasına ilişkin bir ibare (“intifa içindir” gibi) eklenerek zilyetliğinin karşı tarafa devredilmesi gerekmektedir. Ciro tam ciro olabileceği gibi, beyaz ciro da olabilir.
Ticaret Kanunu’nun 499. maddesi uyarınca intifa hakkı sahipleri, şirket yönetim kurulu tarafından pay defterine kaydedilecektir. Belirtmek gerekir ki, sadece pay defterinde kayıtlı bulunan kimse şirket tarafından intifa hakkı sahibi olarak kabul edilebilecektir ve intifa hakkının usulüne uygun olarak kurulduğu ispat edilmediği sürece, intifa hakkı sahibi pay defterine kaydedilmeyecektir.
Cironun dışında temlik işlemiyle de nama yazılı hisse senedi üzerinde intifa hakkı kurulabilir. Bunun için intifa hakkının kurulmasına ilişkin bir ibarenin belirtilmesi ve senedin lehine intifa hakkı tanınmış olan kimseye teslim edilmesi gerekir. Bu ibare senet üzerinde olabileceği gibi ayrı bir sözleşmede de belirtilebilir. Ancak bu durumda da nama yazılı hisse senetlerinin lehine intifa hakkı tesis edilen kişiye teslimi şarttır.
IV. İNTİFA SAHİBİNİN HAKLARI
İntifa hakkı sahibinin mamelek hakları, intifa hakkının hukuki niteliğinden doğan yararlanma hakkından doğmaktadır. Dolayısıyla, paya düşen kâr payı ve hukuki semereler (faiz ve diğer ekonomik gelirler) intifa hakkı sahibine ait olacaktır
Yönetim Hakları
Oy Hakkı
Hisse senetleri üzerinde intifa hakkı kurulması halinde oy hakkının kullanılması intifa hakkı sahibine aittir. İntifa hakkı sahibi, oy hakkını hakkaniyete uygun olarak kullanmakla yükümlüdür.
TTK’nın 432. maddesine göre, “Bir payın üzerinde intifa hakkı bulunması hâlinde, aksi kararlaştırılmamışsa, oy hakkı, intifa hakkı sahibi tarafından kullanılır. Ancak, intifa hakkı sahibi, pay sahibinin menfaatlerini hakkaniyete uygun bir şekilde göz önünde tutarak hareket etmemiş olması dolayısıyla pay sahibine karşı sorumludur.” Ancak taraflar aksi yönde anlaşmaya varabilir ve intifa hakkı sahibinin oy hakkı bulunmadığı hususunu kararlaştırabilirler. Ayrıca intifa hakkı sahibi, oy hakkını temsil ile ya da sözleşme ile hissedara bırakabilir.
Genel Kurul Toplantılarına Katılma Hakkı
Oy hakkına sahip olan intifa hakkı sahibi, oy hakkı yalnızca genel kurulda kullanılabileceğinden, genel kurula katılabilir.
Bilgi Alma Hakkı
İntifa hakkı sahibi, (i) oy hakkının doğal bir uzantısı olarak ve (ii) Ticaret Kanunu’nun 432. maddesindeki “hakkaniyete uygun hareket etme” yükümlülüğüne uygun hareket edebilmek için, bilgi alma hakkına sahiptir. Ayrıca, hakları intifa hakkı sahibi tarafından kullanılıyor olsa da hissedarın da bilgi alma hakkına sahip olduğu kabul edilmelidir.
İptal Davası Açma Hakkı
Ticaret Kanunu’nun 446. maddesinde belirtildiği üzere, iptal davası açma hakkı sadece hissedarlara tanınmamıştır. İntifa hakkı sahibi de kanuna, şirket ana sözleşmesine ve dürüstlük kuralına aykırı olan genel kurul kararı aleyhine dava açabilmektedir. Bu dava, aynı madde uyarınca genel kurul kararı tarihinden itibaren üç (3) ay içinde, şirket merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesinde açılabilecektir.
Mali Haklar
Hisse senetleri üzerinde kurulan intifa hakkı, intifa süresince hak sahibine kâr payı hakkı ve periyodik haklar (örneğin, hazırlık dönemi faizleri veya şirket tesislerine giriş) verir.
Kar payı, payın hukuki bir semeresi olup hissedarlar tarafından getirilmiş sermaye ile sıkı bir ilişkiye sahiptir. İntifa hakkının bir yararlanma hakkı olduğu düşünüldüğünde, kâr payını elde etmek intifa hakkının kapsamı içerisinde yer alır.
Fakat şirketin tasfiyesinden sonra ortaya çıkan sermaye hakkı pay sahibine aittir, çünkü bu hak, hissedarlığa bağlı mutlak bir haktır ve semere olarak değerlendirilemez. Ancak, tasfiye artığının hisse senedinin itibari değerini aşması durumunda, fazla kısım intifa hakkı sahibine tanınabilmektedir.
Hisse Rehninden Farkı
Rehin hakkı da, intifa hakkı gibi sınırlı bir ayni haktır ve hissedarlık haklarını temsil eden şirket payları üzerinde kurulabilir.
Hissedarlık, yönetim hakları ve mali haklar gibi çeşitli hakları kapsamaktadır. İntifa hakkı belirli hissedarlık haklarının kullanımını ve bunlardan yararlanmayı kapsarken rehin, rehinli malı paraya çevirme hakkı verir. Örneğin, rehin alan genel kurul toplantılarına katılamaz ve yönetim kurulundan bilgi talep edemezken intifa hakkı sahibi bu sayılanları gerçekleştirebilir.
İntifa Senetlerinden Farkı
İntifa senetleri ile intifa hakkı farklı kavramlardır, zira intifa senetleri şirket ile senet sahibi arasında akdedilen bir sözleşmeye dayanmaktadır. Bu sözleşmenin akdedilmesiyle, bütün mevcut hissedarların hakları sınırlandırılmaktadır. Fakat hisseler üzerinde intifa hakkı tesisi, hissedar ile intifa hakkı sahibi arasındaki iki taraflı bir sözleşmeye dayanır.
Pay üzerindeki intifa hakkı ile intifa senetleri arasındaki asıl fark, intifa hakkı sahibi oy kullanma, bilgi talep etme, iptal davası açabilme, kâr payı alma haklarına sahipken, intifa senedi sahipleri herhangi bir yönetim hakkına sahip değildir. İntifa senetleri sahiplerine; net kâra, tasfiye sonucunda kalan tutara katılma veya yeni çıkarılacak payları alma haklarını tanımaktadır.
Yukarıdaki bilgiler ışığında belirtmek gerekir ki, şirket hisseleri üzerinde intifa hakkı tesisi Türk hukukunda çeşitli düzenlemelere tabidir, zira şirket hisse senedi hem taşınır hem de kıymetli evrak niteliğini haizken aynı zamanda şirket hisse senedinin hamile ve nama yazılı olmak üzere farklı türleri bulunmaktadır.
İntifa hakkı sahibine mülkiyet hakkı benzeri haklar sağlamaktadır ve bu sebeple taraflar intifa hakkının kapsamını dikkatlice belirlemelidirler.
