ÖZET
İşbu makalede; çeşitli dinamikler barındıran bu süreç, şirketlerin karar alma süreçlerinde göz önünde bulundurmaları önemli olan hususlar, çeşitli örnekler üzerinden değerlendirilecektir.
I. GİRİŞ
Küreselleşen günümüz dünyasında ulusal ve uluslararası pazarlardaki rekabet gücünü artırmak ve maliyetlerini düşürmek amacıyla birçok şirket, merkezlerini, faaliyet göstermeyi planlandıkları alanda vergisel, hukuki ve ticari açıdan daha kazançlı olduklarını değerlendirdikleri ülkelere taşıma eğilimindedirler. Şirketler, yapılan stratejik değerlendirmeler doğrultusunda faaliyetlerini ve şirket merkezlerini farklı ülkelere taşıyarak vergi avantajları, hukuki kolaylıklar ve ticari fırsatlardan yararlanmayı hedeflemektedir.
II. VERGİSEL AÇIDAN DEĞERLENDİRME
Ülkelerin vergi politikaları, şirketlerin merkezlerini ve faaliyetlerini yurtdışına taşıma kararlarında çoğu zaman en önemli rolü oynamaktadır. Vergisel olarak avantaj sağlayan ülkeler pek çok şirket tarafından tercih edilmekte iken, vergi yükünün yüksek olduğu pek çok ülke şirket merkezlerinin kurulacağı yer olarak tercih edilmemektedir. Vergi avantajları bakımından inceleme yapılırken; vergi oranındaki farklılıklar, uluslararası vergi düzenlemeleri ve çifte vergilendirme anlaşmaları dikkate alınması gereken önemli unsurları oluşturmaktadır.
A. Vergi Oranlarının Karşılaştırılması
Birçok ülke tarafından düşük kurumlar vergisi oranları ile yabancı yatırımcıların çekilmesi amaçlanmaktadır. Bu ülkeler arasında İrlanda ve Hollanda gibi vergi oranlarının nispeten düşük olduğu ülkeler öne çıkmaktadır. Örneğin İrlanda %12,51 gibi düşük bir vergi oranıyla yabancı yatırımcıların ilgisini çekmektedir. Google, Meta, Linkedın gibi global Amerikan şirketleri tarafından Dublin ofislerinin açılması2 ve diğer birçok teknoloji şirketi tarafından İrlanda’nın şirket merkezi olarak tercih edilmesi vergisel avantajın şirket merkezinin ve şirketin faaliyet göstereceği ülkenin seçilmesinde önemli bir kriter olabileceğini göstermektedir. Yurtdışına taşınması planlanan şirket tarafından gerçekleştirilecek faaliyet alanları da göz önüne alınarak yapılacak bir çalışma ile ilgili şirket bakımından vergisel açıdan en avantajlı ülke seçiminin yapılması önem arz etmektedir. Zira İrlanda örneğinden devam edilecek olursa Taxes Consolidation Act 1997 Finance Act 2023 Edition Part 2’nin “İstisna Edilen Faaliyetler” ve “İstisna Edilen Ticaret” tanımları kapsamında “arazi işleme veya arazi geliştirme faaliyetlerini (inşaat faaliyetleri hariç), 1940 Minerals Development Act kapsamındaki madenleri3, mineral bileşikleri veya mineral maddeleri işleme, madenleri işleme ve petrol faaliyetleri” kap samındaki faaliyetlerin gerçekleştirilmesi halinde uygulanacak kurumlar vergisi oranı %12.5 değil %25 olacaktır4.
B. Çifte Vergilendirme Anlaşmaları
Çifte vergilendirme, aynı gelir veya varlık üzerinden birden fazla vergi alınması durumunu ifade eder. Vergilendirme sisteminde temel ilke, bir vergi konusunun yalnızca bir kez vergilendirilmesidir. Ancak, bazı durumlarda aynı vergi konusunun birden fazla kez vergilendirilmesiyle karşılaşılabilir. Bu durum, aynı vergi otoritesinin birden fazla vergi uygulaması getirmesi ya da farklı otoritelerin vergilendirme yapması şeklinde ortaya çıkabilir. Çifte vergilendirmenin önüne geçmek için, bir ülkede ödenen vergilerin, gelirin anavatanında toplanması halinde ödenecek vergiden düşülmesi sağlanmaktadır5.
Şirketin taşınmasının planlandığı ülkenin vergi avantajları yanında işbu ülke ile şirketin sahibi olan şirket ve/ veya tüzel kişilerin vergi mükellefi olduğu diğer ülkelerin çifte vergilendirme anlaşmalarının incelenmesi önem arz etmektedir. Türkiye; ABD, Almanya, Avusturya, Belçika, Hollanda, Fransa ve İngiltere gibi6 birçok ülke ile çifte vergilendirmeyi önleme anlaşmaları yaparak, tek bir vergi konusu üzerinden birden fazla vergi alınmasını önlemektedir.
III. HUKUKİ AÇIDAN DEĞERLENDİRME
Yurtdışına taşınacak olan şirketin faaliyet gösterecekleri ülkelerdeki yasal gerekliliklere uyum sağlaması gerekmektedir. Her ülkenin farklı hukuki düzenlemeleri ve ticari uygulamaları bulunmaktadır. Bu kapsamda şirket kuruluşu, yabancı işçi çalıştırması durumunda sponsor vizesinin ve çalışma vizelerinin alınması, şirketin fikri mülkiyetinin ve önemli anlaşmalarının tabi olacağı düzenlemelerin değerlendirilmesi ve bunlara uyumun sağlanması gibi hususlar hukuki açıdan önem arz edebilecektir.
A. Şirket Kuruluşu ve Yönetim Yapısı
Şirket kuruluş prosedürleri, ülkeden ülkeye büyük farklılıklar gösterebilmektedir. Örneğin, bazı ülkeler yabancı şirketlerin yönetim kurullarında yerel temsilcilerin bulunmasını zorunlu kılarken, bazıları daha esnek bir yapı sunmaktadır. Bu durum, şirketlerin yurtdışındaki operasyonlarını etkileyebilir ve kuruluş sürecinde dikkate alınması gereken önemli bir faktördür. Örneğin The Companies Act 2014’ün 137. maddesi uyarınca, her İrlanda şirketinin Avrupa Ekonomik Alanı (AEA) içinde mukim en az bir yöneticisinin bulunmasını zorunludur. Eğer bir İrlanda şirketinin AEA mukimi bir yöneticisi yoksa, şirketin, gerekmesi halinde, Companies Act 2014 kapsamında verilen cezalara ilişkin, örneğin yıllık raporları ve denetim raporlarını zamanında sunmama gibi, ödemesi gereken herhangi bir para cezası vb. hususların karşılanması için 25,000 Euro değerinde bir teminat sunması gerekmektedir7. Her bir ülke bakımından farklı gereklilikler içeren bu minvaldeki düzenlemeler de şirketin hangi ülkede kurulacağı hususundaki kararı etkileyebilecektir.
B. Faaliyet Gösterilecek İlgili Alanlarda Hukuki Düzenlemelere Uyumluluk
Her ülkenin hukuk kuralları, şirketlerin operasyonel stratejilerini ve yönetim süreçlerini doğrudan etkileyen önemli unsurlardan biridir. Bu durum, özellikle finansal hizmetler, ilaç ve teknoloji gibi sektörlerde daha belirgin bir hale gelmektedir. Zira bu alanlarda sıkı düzenlemeler ve kapsamlı denetimler söz konusudur. Bu sektörlerde faaliyet gösteren şirketler, yalnızca ulusal mevzuatla değil, aynı zamanda uluslararası norm ve standartlarla da uyumlu hareket etmek zorundadır.
Örneğin teknoloji şirketleri, Avrupa Birliği’nin Genel Veri Koruma Yönetmeliği (“GDPR”) gibi katı veri koruma düzenlemelerine tabi olup, bu yasal çerçeve kullanıcı verilerinin toplanması, işlenmesi ve saklanması konularında ciddi yükümlülükler getirmektedir. Özellikle uluslararası teknoloji firmaları, GDPR’ye uyum sağlamak için kapsamlı veri koruma stratejileri geliştirmelidir. ABD’de ise genel bir veri koruma yasası bulunmamakla birlikte, finansal veriler için Gramm-Leach-Bliley Yasası8 (“GLBA”), ve çocukların çevrimiçi verilerini koruyan Çocukların Çevrimiçi Gizliliğini Koruma Yasası9 (“COPPA”) gibi sektöre özgü düzenlemeler bulunmaktadır. Ek olarak, Kaliforniya Tüketici Gizliliği Yasası10 (“CCPA”) gibi eyalet bazında önemli yasalar da mevcuttur.
Sonuç olarak, şirketlerin faaliyet gösterecekleri ülkenin tabi olduğu hukuki düzenlemelerini iyi anlamaları ve bu doğrultuda stratejik uyum süreçleri geliştirmeleri, başarıları açısından büyük önem taşımaktadır.
C. Fikri Mülkiyetin Korunması
Fikri mülkiyet koruması, şirketlerin yerel ve global alanda rekabet avantajını sürdürebilmesi ve buluşlarını, yazılımlarını, tasarımlarını ve markalarını muhafaza edebilmesi bakımından oldukça önemlidir. Bu koruma, yaratıcı çalışmaların ve teknik yeniliklerin yasal zemin üzerinde korunmasını sağlamakla kalmayıp aynı zamanda bu çalışmaların izinsiz kullanımına karşı etkili bir savunma ve engel mekanizması oluşturmaktadır.
Şirket merkezinin ve/ veya faaliyetlerinin taşınacağı ülkenin seçiminde, ilgili ülkedeki ve/ veya bölgedeki fikri hakların korunmasına ilişkin düzenlemelerin de dikkate alınması önem arz etmektedir. Örnek vermek gerekirse, Avrupa Birliği genelinde, yazılımlar telif hakkı kapsamında korunmaktadır. Bu, bir yazılımın kod yapısının yanı sıra, kullanıcı ara yüzü tasarımlarının ve yazılım dokümantasyonunun da koruma altına alınabileceği anlamına gelir. Telif hakkı, yazılım geliştiricilere eserleri üzerinde münhasır haklar tanır, bu da eserin izinsiz çoğaltılmasını, dağıtılmasını veya türev çalışmalarının yapılmasını engeller.
İrlanda'da, yazılım telif hakkı koruması, Copyright and Related Rights Act 2000 ile düzenlenmiştir. Bu yasa, yazılımın orijinal bir çalışma olarak tanınmasını ve yazarına münhasır haklar tanınmasını sağlar11. İrlanda’daki bu düzenlemeler, yazılım geliştiricilerin ve şirketlerin, yarattıkları eserlerin yasal koruma altında olmasını sağlarken, İrlanda’nın 0.81 skoru ile dünyanın en güçlü adil ve etkili hukuk sistemleri arasında 10. sırada yer aldığından, ilgili düzenlemelerin şirketlerin fikri mülkiyet haklarının koruması bakımından ihlallerin hızlı ve etkili bir şekilde çözüme kavuşturulmasını da mümkün kılacağı değerlendirilmektedir.
Avrupa genelinde, yazılımların korunması konusunda etkili bir yasal çerçeve bulunmaktadır. Örneğin Avrupa Birliği Adalet Divanı (“CJEU”), yazılımın korunmasıyla ilgili olarak yazılımın sadece kaynak kodu değil, aynı zamanda kullanıcı arayüzün de koruma altında olabileceğini vurgulayan birkaç önemli karar vermiştir. Bunlardan biri de SAS Institute Inc. v World Programming Ltd (C-406/10) davasıdır. CJEU’nun bu kararı, yazılım geliştiricilerinin, işlevsellikten ziyade yazılımın ifadelerine ve tasarım öğelerine odaklanarak korunabilecek unsurlar oluşturmasını teşvik etmektedir. Bu kapsamda bir yazılım şirketinin yurtdışına taşınmayı planlama sürecinde ilgili ülkede yazılım telif haklarının korunmasının kapsamına ilişkin de bir değerlendirme yapması önem arz etmektedir.
Sonuç olarak, teknoloji şirketlerinin geliştirdiği yazılımların korunması, hukuki bir zorunluluk olmanın ötesinde, şirketlerin inovasyon kapasitelerini ve piyasa konumlarını güçlendirmeleri için hayati bir öneme sahiptir. İrlanda gibi ülkelerdeki yasal düzenlemeler, yazılım telif hakkının etkin bir şekilde uygulanmasını sağlarken, yazılım geliştiren şirketlerin esnek ve yenilikçi çözümler sunmalarına olanak tanır. Bu bağlamda, yazılım koruma stratejileri geliştirilirken hem ulusal hem de uluslararası hukuk normlarına uyum ve bu hususta analiz yapılması şirketlerin ilgili pazardaki başarısını etkileyecektir.
IV. TİCARİ AÇIDAN DEĞERLENDİRME
Şirketin taşınması planlanan ülkenin, şirketin büyüme stratejisi, faaliyet gösterilmesi planlanan alanları ve ilgili ülkenin rekabet ortamı göz önüne alınarak seçilmesi önem arz etmektedir. Bu süreçte, stratejik planlama, rekabet ortamı ve pazarlama stratejileri büyük önem taşımaktadır.
A. Yeni Pazarlar ve Genişleme Fırsatları
Yurtdışına taşınmak, şirketlere yeni pazarlar açma ve bu pazarlara daha yakın olma fırsatı sunar. Özellikle büyüme hedefleri olan şirketler için yeni pazarlara erişim, büyük bir avantaj teşkil etmektedir. Bölgesel ekonomik entegrasyonlar ve serbest ticaret anlaşmaları, şirketlerin daha geniş bir coğrafyada faaliyet göstermesini kolaylaştırabilir. Örneğin, Avrupa Birliği ülkelerinde faaliyet gösteren bir şirket, AB’nin sağladığı serbest dolaşım ve ticaret avantajlarından faydalanabilir.
Avrupa Birliği’nde (“AB”) faaliyet gösteren şirketler, AB’nin sağladığı serbest dolaşım ve ticaret avantajlarından iç pazar ve bu pazarı düzenleyen kanunlar çerçevesinde faydalanabilirler. AB’nin iç pazarı, dört temel serbestlik ilkesine dayanmaktadır: Mal, hizmet, kişiler ve sermayenin serbest dolaşımı12. Mal serbest dolaşımı, tarifelerin ve kotaların kaldırılmasıyla sağlanmakta olup Treaty on the Functioning of the European Union’ın (“TFEU”) 28-37. maddeleri tarafından düzenlenir. Hizmet serbest dolaşımı, hizmetlerin serbest sunulmasını kapsar ve TFEU’nun 56-62. maddelerinde yer alır. Kişilerin serbest dolaşımı, AB vatandaşlarının serbest hareket ve çalışma hakkını kapsamakta olup 45-55. maddelerle düzenlenmiştir. Sermaye serbest dolaşımı ise sermayenin serbestçe transferini mümkün kılar ve TFEU’nun 63-66. maddelerinde belirtilmiştir. Bu serbestlikler, AB’nin tek pazarının temel taşlarını oluşturur, ekonomik entegrasyonu artırır, rekabeti teşvik eder ve ekonomik büyümeyi destekler. Bu sayede, AB’de faaliyet gösteren şirketler, daha az bürokratik engelle karşılaşarak üye ülkeler arasında geniş bir pazar erişimine sahip olur.
B. İş Gücü ve Operasyonel Verimlilik
Yabancı ülkelerdeki nitelikli iş gücü ve düşük iş gücü maliyetleri, şirketler için cazip olabilir. Ancak, iş gücü piyasasının dinamikleri, kültürel farklılıklar ve dil bariyerleri gibi unsurlar da göz önünde bulundurulmalıdır. Operasyonel verimliliğin artırılması, yerel iş gücü piyasasının ve lojistik altyapının etkili bir şekilde değerlendirilmesine bağlıdır. Özellikle üretim ve tedarik zinciri yönetimi, şirketlerin rekabet gücünü artıran önemli faktörlerdir.
C. Rekabet Ortamı ve Tedarik Zinciri Yönetimi
Yeni pazarlarda karşılaşılacak rekabet koşulları dikkatlice analiz edilmelidir. Rakiplerin durumu, piyasa dinamikleri ve müşteri tercihleri gibi faktörler, şirketlerin stratejik kararlarını şekillendirmektedir. Ayrıca, tedarik zincirinin etkin yönetimi, operasyonel maliyetlerin kontrol altında tutulması açısından kritik öneme sahiptir. Küresel tedarik zincirindeki olası aksaklıklar, şirketlerin operasyonel maliyetlerini artırabilir ve rekabet gücünü zayıflatabilir.
V. SONUÇ
Şirketlerin yurtdışına taşınması; vergi avantajları, hukuki esneklik ve ticari fırsatlar gibi cazip avantajlar sunsa da, dikkatli bir planlama ve değerlendirme gerektiren karmaşık bir süreçtir. Şirketlerin bu süreçte başarılı olabilmesi için aşağıdaki hususlara dikkat etmeleri önem arz etmektedir. Şirketlerin merkezlerini ve/ veya faaliyetlerini yurtdışına taşınma kararı alınmadan önce, potansiyel vergi avantajları ve riskleri kapsamlı bir şekilde değerlendirilmelidir. Şirketlerin, uluslararası vergi danışmanları ile çalışarak vergi planlamalarını optimize etmeleri önerilmektedir. Şirketler, faaliyet gösterecekleri ülkenin hukuki düzenlemelerine uyum sağlamak için gerekli stratejileri geliştirmelidir. Bu süreçte, uluslararası düzenlemelere hâkim hukuk danışmanlarından destek almak, hukuki riskleri minimize etmekte faydalı olacaktır. Yeni pazarlara giriş stratejileri, rekabet analizi ve tedarik zinciri yönetimi gibi ticari unsurlar dikkatlice planlanmalıdır. Pazarlama stratejileri, yerel pazar dinamiklerine uygun şekilde geliştirilmelidir. Sonuç olarak, şirketlerin yurtdışına taşınması, stratejik bir karar olarak dikkatli bir şekilde ele alınmalıdır. Vergisel, hukuki ve ticari açılardan yapılan kapsamlı analizler, bu sürecin başarılı bir şekilde yönetilmesine olanak tanıyacaktır. Şirketlerin bu süreçte doğru stratejiler geliştirerek, küresel rekabet ortamında avantaj sağlamaları mümkün olabilecektir.
KAYNAKÇA
Corporation Tax (CT), Irish Tax and Custıms, https://www.revenue.ie/ en/companies-and-charities/corporation-tax-for-companies/corporation-tax/basis-of-charge.aspx (Erişim: 08.08.2024).
Ireland is the number 1 destination for US Tech Firms, DAVİD BRUTON, https://www.nathantrust.com/insights/ireland-is-the-number1-destination-for-us-tech-firms (Erişim: 08.08.2024).
Scheduled Minerals as under the 1940 Minerals Development, Acthttp://www.mineralsireland.ie/ExplorationLicensingProcess/ ScheduledMinerals.htm (Erişim: 08.08.2024).
Notes for Guidance - Taxes Consolidation Act 1997, Finance Act 2023 edition, Part 2, Charge to Tax https://www.revenue.ie/en/ tax-professionals/documents/notes-for-guidance/tca/part02.pdf (Erişim: 08.08.2024).
Çifte Vergilendirmeyi Önleme Anlaşmaları ve Türkiye, YÜCEL GÜÇLÜ, https://www.mfa.gov.tr/cifte-vergilendirmeyi-onleme-anlasmalari-ve-turkiye.tr.mfa (Erişim: 08.08.2024).
Section 137 Non-EEA Resident Director Bond https://www.companyformations.ie/company-secretarial/irish-non-resident-director-bond/ (Erişim: 08.08.2024).
Civil liability of directors of a company, From Department of Enterprise, Trade and Employment, Published on 11 December 2020, Last updated on 29 November 2023 https://www.gov.ie/en/service/ 00cec-civil-liability-of-directors-of-a-company/ (Erişim: 08.08.2024).
Gramm-Leach-Bliley Act (Privacy of Consumer Financial Information) https://www.fdic.gov/resources/supervision-and-examinations/ consumer-compliance-examination-manual/documents/8/viii-1-1. pdf (Erişim: 09.08.2024).
The Electronic Code of Federal Regulations, https://www.ecfr. gov/current/title-16/chapter-I/subchapter-C/part-312 (Erişim: 09.08.2024).
California Consumer Privacy Act Of 2018, effective 7/15/2024 – AB 3286 update posted to cppa.ca.gov August 2024 https://cppa.ca. gov/regulations/pdf/cppa_act.pdf (Erişim: 09.08.2024).
Copyright, From Department of Enterprise, Trade and Employment, Published on 20 February 2024, Last updated on 28 February 2024 https://www.gov.ie/en/policy-information/06728-copyright/ (Erişim: 09.08.2024).
Consolidated versions of the Treaty on European Union and the Treaty on the Functioning of the European Union, https://eur-lex. europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex%3A12012E%2FTXT.
DİPNOT
1 https://www.revenue.ie/en/ companies-and-charities/corporation-tax-for-companies/corporation-tax/basis-of-charge.aspx (Erişim: 08.08.2024).
2 https://www.nathantrust.com/ insights/ireland-is-the-number-1- destination-for-us-tech-firms (Erişim: 08.08.2024).
3 http://www.mineralsireland.ie/ExplorationLicensingProcess/ScheduledMinerals.htm (Erişim: 08.08.2024)
4 https://www.revenue.ie/en/tax-professionals/documents/notes-for-guidance/tca/part02.pdf (Eri ş im: 08.08.2024)
5 https://www.mfa.gov.tr/cifte-vergilendirmeyi-onleme-anlasmalari-ve -turkiye.tr.mfa (Erişim: 08.08.2024).
6 https://www.mfa.gov.tr/ cifte-vergilendirmeyi-onleme-anlasmalari-ve-turkiye.tr.mfa (Erişim: 08.08.2024).
7 https://www.companyformations.ie/company-secretarial/ irish-non-resident-director-bond/ (Erişim: 08.08.2024) https://www. gov.ie/en/service/00cec-civil-liability-of-directors-of-a-company/ (Erişim: 08.08.2024).
8 https://www.fdic.gov/resources/ supervision-and-examinations/consumer-compliance-examination-manual/documents/8/viii-1-1.pdf (Erişim: 09.08.2024).
9 https://www.ecfr.gov/current/title-16/chapter-I/subchapter-C/part-312 (Erişim: 09.08.2024).
10 https://cppa.ca.gov/regulations/ pdf/cppa_act.pdf (Erişim: 09.08.2024).
11 https://www.gov.ie/en/policy-information/06728-copyright/ (Erişim: 09.08.2024).
12 https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex%3A12012E%2FTXT.
