ÖZET
12 Angry Men (“12 Kızgın Adam”), 1957 yapımı bir mahkeme dramıdır. Film, bir cinayet davasında jürinin tartışmalarını ve oybirliğiyle karar vermelerini konu alır. On iki jüri üyesinin, sanığın suçlu olup olmadığına dair görüşlerinin çatıştığı bu süreç, adalet arayışını ve önyargıları derinlemesine inceler.
I. GİRİŞ
Sidney Lumet’in yönettiği 12 Angry Men, dram türünde önemli bir film olarak görülür ve adalet sistemindeki önyargılar ile grup içindeki ilişkilerin nasıl toplumsal ve kişisel çatışmalara yol açtığını ayrıntılı bir şekilde inceler1. Film, makul şüphe ilkesine dayanarak, yoksul ve yabancı bir gencin babasını öldürmekle suçlandığı davayı on iki jüri üyesinin tartışması üzerinden anlatır. Bu süreçte, sadece sanığın suçlu mu suçsuz mu olduğuna karar vermekten daha fazlası yapılır; sosyal ve psikolojik çatışmalar da ortaya konur2. 12 Angry Men, kişisel önyargıların ve grup içindeki etkileşimlerin karar verme süreçlerini nasıl etkilediğini açıkça gösterir. Film, adalet sistemindeki insan faktörlerini vurgulayarak toplumsal adaletsizlik ve önyargıların eşitliğe aykırı ve ayrımcılığa yol açan etkilerini izleyicilere düşündürücü bir şekilde sunar3. 1957 yılında yayımlanan 12 Kızgın Adam, 1958’de En İyi Yönetmen (Sidney Lumet) ve En İyi Kurgu (Robert C. Jones) dallarında Oscar adaylığı elde etmiş, ayrıca 1957 Cannes Film Festivali’nde Jüri Büyük Ödülü’nü ve 1958’de Yılın En İyi Film Ödülü›nü kazanmıştır. Ayrıca, 1957 New York Film Eleştirmenleri Birliği Ödülleri›nde en iyi film seçilmiştir4.
II. YARGI SÜRECİNİN EVRENSEL HUKUK İLKELERİ ÇERÇEVESİNDE DEĞERLENDİRİLMESİ
A. Eşitlik İlkesi ve Ayrımcılık Yasağı
Adil bir yargılamanın temel ilkelerinden biri, eşitlik ilkesidir. Bu ilkeye göre, bir kişinin etnik kökeni, cinsiyeti, yaşı veya mevcut durumu ne olursa olsun, yargılama sürecinde eşit bir şekilde değerlendirilmelidir5. Ancak, 12 Angry Men filminde, bazı jüri üyeleri sanığın yoksul bir aileden geldiğini ve etnik kökenini gerekçe göstererek ona karşı önyargılar geliştirmiştir. Filmde, sanığın konuştuğu dili yeterince iyi bilmediği ve etnik kökenine dayanarak suç işleme eğiliminde olduğu gibi önyargılar öne sürülmüştür. Bu durum, adil yargılamanın eşitlik ilkesinin ne kadar önemli olduğunu ve bu ilkenin uygulanmadığında nasıl sorunlara yol açabileceğini gözler önüne serer. Eşitlik, burada tüm bireylerin tarafsız bir şekilde değerlendirilmesini sağlar, ancak filmde bu ilkenin ihlal edildiği ve önyargıların adil bir yargılama sürecini nasıl etkileyebileceği gösterilmiştir. Jüri üyelerinin sanığın suçlu olduğuna karar vermeleri, suçla ilgili sunulan delilleri doğru bir şekilde değerlendirmeden, sanığın önyargılara uygun bir profil oluşturduğunu varsaymalarıyla gerçekleşmiştir. Bu durum, adil bir yargılamanın ne kadar mümkün olduğunu ve gerçek anlamda objektifliğin sağlanıp sağlanamayacağını sorgulatır. Eşitlik, tüm bireylerin eşit bir şekilde değerlendirilmesi gereken bir ilkedir, ancak bu ilkenin ne kadar uygulanabilir olduğu tartışmalıdır. İnsanlar sosyal, ekonomik veya kültürel olarak eşit değildir; bu durum adaletin objektif olarak sağlanmasını zorlaştırabilir. Adalet, genel olarak toplumun ortak normlarına ve değerlerine göre belirlenir, ancak bu normlar ve değerler, farklı topluluklarda değişiklik gösterebilir. Dolayısıyla, adaletin sağlanması, bu normlar ve değerler çerçevesinde farklılık gösterebilir ve hangi parametrelerin kullanılacağı, yargı sürecinde büyük bir önem taşır. Jüri sisteminin varlığı, adaletin halkın temsilcileri tarafından sağlanması ve toplumsal değerlerin yargı süreçlerine yansıtılması amacıyla tarihsel olarak benimsenmiştir6. Jüri üyelerinin kararları, halkın adalet algısını ve toplumsal değerlerini yansıtır. Ancak, ‹12 Angry Men› filminde görüldüğü gibi, bu sistemin bazı zayıf yönleri de bulunmaktadır. Jüri üyelerinin önyargıları ve yeterli delil olmadan verdikleri kararlar, adil yargılanma hakkını ve evrensel insan hakları ilkelerini ihlal edebilir. Bu nedenle, jüri sisteminin tamamen kaldırılmasını savunmamakla birlikte, daha adil ve tarafsız bir yargılama süreci için jüri üyelerinin eğitimi ve bilinçlendirilmesi gerekmektedir. Günümüz dünyasında önyargılar hâlâ varlığını sürdürüyor ve sosyal hayatlarımızda karşımıza çıkıyor. Önyargısız veya tamamen nötr değer bir dünya görüşü geliştirmek teorik olarak mümkün olsa da, pratikte bu idealin gerçekleştirilmesi oldukça zordur. Bununla birlikte, önyargıların etkilerini azaltmak ve daha objektif bir yaklaşım benimsemek önemlidir7. Hukuk alanında ise eşitlik ve ayrımcılık yasağı, uluslararası insan hakları hukukunda (örneğin, Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi gibi belgelerde) ve Türk Anayasası ile kanunlarında güvence altına alınmıştır8. Eşitlik ilkesi, insan onuru kavramının temel aldığı bir ilkedir. Bu ilişki; hem uluslararası hem de ulusal hukuk belgelerinde açıkça ifade edilmiştir. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’nin 1. maddesi, tüm insanların onur ve haklar bakımından özgür ve eşit doğduğunu belirtir ve böylece eşitlik ilkesinin insan onuru ile doğrudan bağlantısını vurgular9. Hukuk felsefesi açısından, Immanuel Kant’ın “Pratik Akıl Yürütme” adlı eserinde, Bireylerin eşit ve onurlu bir şekilde değerlendirilmesi gerektiği savunulmuştur (Kant, 1788). Bu felsefi görüş, eşitlik ilkesinin insan onuru ile nasıl ilişkilendirildiğini anlamada önemli bir referans sağlar. Anayasamızın 10. maddesinde10 yasama, yürütme ve yargı organları dahil olmak üzere devletin tüm organlarını kapsayan temel ilkelerden biridir. Bu ilke, birçok uluslararası ve ulusal metinde de yer alan evrensel bir ilkedir. Anayasamızın 10. maddesi, “Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayrım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir.” şeklinde düzenlenmiştir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), ayrımcılığı, objektif ve makul bir neden olmaksızın benzer durumdaki kişilere farklı muamele olarak tanımlamaktadır11. Buna bağlı olarak Avrupa İnsan Sözleşmesi Hakları (AİHS) madde 14’e göre12, “Bu Sözleşme ‘de tanınan hak ve özgürlüklerden yararlanma, cinsiyet, ırk, renk, dil, siyasal veya diğer kanaatler, ulusal veya sosyal köken, ulusal bir azınlığa mensupluk, servet, doğum veya herhangi başka bir durum bakımından hiçbir ayrımcılık yapılmadan sağlanır” şeklindedir. Filmdeki jüri üyelerinin tutumu, bakış açıları ve kendilerine sunulan delilleri sorgulamadan infaz hükmü vermesinin en temelinde, sanığın bu suç profiline uyan bir insan olmasıydı.
B. Adil Yargılanma Hakkı
Adil yargılanma hakkı, hukuk sistemlerinin temel taşlarından biridir ve tüm bireylerin tarafsız bir yargı sürecinde, suçlu olup olmadıklarına dair yeterli ve dengeli bir değerlendirmeye tabi tutulmalarını garanti eder13. Adil yargılanma hakkı, adaletin sağlanması için objektiflik ve eşitlik ilkelerini içerir. Objektiflik, yargı sürecinde tarafsız ve önyargısız bir değerlendirme yapılmasını sağlar; yani, insanlar sadece delillere ve hukuka göre değerlendirilir. Eşitlik ise, herkesin yargı sürecinde aynı standartlarla ve eşit şekilde muamele görmesini garanti eder. Bu ilkeler, Uluslararası İnsan Hakları Hukuku’nda geniş bir şekilde ele alınmıştır. Örneğin, Birleşmiş Milletler’in Adil Yargılama Standartları (2012) ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 6. maddesi, tarafsız yargıçlar, eşit muamele ve yeterli savunma hakkını garanti eder (Birleşmiş Milletler, 2012; Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, 1950). Bu belgeler, adil yargılanma hakkının objektiflik ve eşitlik ilkelerini nasıl kapsadığını ve uluslararası standartlarla nasıl korunduğunu açıkça anlatmaktadır14. Başlangıçta, jüri üyeleri arasında, sanığın suçlu olduğuna dair güçlü bir kanaat bulunmaktadır. Ancak, bazı jüri üyeleri, bu kanaatin yalnızca önyargı ve varsayımlara dayandığını fark eder ve adil bir yargılama sürecini savunur.
Filmdeki en temel problem, jüri üyelerinin delilleri ve sanığın savunmasını yeterince sorgulamadan, sadece sanığın suç profilinin kendilerine sunduğu önyargılara dayanarak infaz hükmü vermeye yönelik eğilimleridir. Bu değerlendirme, adil yargılanma hakkının gerektirdiği objektiflik ve tarafsızlık ilkelerine uygunluk açısından incelenmelidir. Jüri üyeleri bu incelemeyi kendi bakış açılarına göre tarafsız bir şekilde yaparlar. Ancak tarafsızlık ve doğruluk, kişiden kişiye değişebilir. Thomas Kuhn’un tarafsızlık ve objektiflik konusundaki görüşleri, bu kavramların evrensel bir doğruyu temsil etmediğini öne sürer15. Objektiflik, sosyal güçler tarafından şekillendirilir. Kabul edilen doğrular ve bu doğruların sosyal yaşama yansıyan davranış biçimleri, sosyal faktörler tarafından belirlenmiştir. Montesquieu’nün L’Esprit du Droit adlı eserine göre, toplumları birçok faktör yönetir: din, yasalar, hükümet ilkeleri, tarihsel dersler, ahlak, örf ve adetler. Bu unsurlar, bir toplumun “Genel Ruhu”nu oluşturur16. Coğrafyaya bağlı olarak değişen toplum yapılarının temel sonucu, farklı doğrular ve hukuk kurallarıdır. Hukuk kuralları toplumların ihtiyaçlarına göre şekillenir ve sabit kalmaz Bu nedenle hukuk, bir bilim alanı olarak adlandırılamaz; sürekli değişir ve yenilenir. 12 Angry Men filminde, jüri üyeleri başlangıçta tarafsızlıklarını korumaya çalışmışlardır. Ancak yaşadıkları hayat, doğruları ve inançları, onların yabancı genci suçlu bulmalarına neden olmuştur. 12 Angry Men filminde, jüri üyeleri başlangıçta kendi doğruları çerçevesinde tarafsız kalmaya çalışmışlardır. Ancak yaşadıkları hayat, kişisel inançları ve değerleri, yabancı genci suçlu bulmalarına yol açmıştır. Yapılan jüri değerlendirmesinde, jürilerin insan olmaktan kaynaklı etkilendiği çevresel faktörlerden uzaklaşıp bahsi geçen bütün ulusal ve uluslararası mevzuatlardaki tarafsızlık ve objektiflik olarak adlandırılan ilkelere tam anlamlıyla bağlı kalması ancak bir ütopyada olabilir. Jüri üyelerinin kararları, önyargılar ve eksik değerlendirmeler nedeniyle adil bir yargılama sürecini tehlikeye atmıştır. Buna ek olarak, filmin sonunda jüri üyelerinin delilleri kendi başlarına dikkatlice inceledikten ve fikirlerini birbirleriyle paylaştıktan sonra sanığın suçsuz olduğuna karar vermesiyle sonuçlanır. Bu süreçte, film boyunca jüri üyelerinden bazıları delillerin farklı şekillerde yorumlanabileceğini belirtir ve savcının veya avukatın neden bu delillere dikkat etmediğini sorgular. Bir başka jüri üyesi ise, sanığın maddi durumunun yetersiz olduğunu ve bu yüzden mevcut avukatın devlet tarafından atandığını, bu tür davalarda sanığın sosyal profili sebebiyle suçlu olarak değerlendirilmesinden dolayı, avukatın bu davadan para alamayacağını ifade eder. Bunun sonucu olarak avukatın işini yeterince dikkatli yapmadığı sonucuna varırlar. Sonuç olarak, mevzuata uygun davranılması bile adil yargılanma hakkını korumamıştır.
Adil Yargılanma Hakkı hem ulusal hem de uluslararası mevzuatta güvence altına alınmıştır. Anayasamızın 36. maddesi17; “Herkes, yargı yolu ile hakkını arama hakkına sahiptir. Ayrıca, suçluluk karinesine ve adil yargılanma hakkına ilişkin hükümler içerir” şeklindedir. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) 6. maddesi18; “Her bireyin, suçlu olup olmadığını belirlemek üzere adil bir yargı sürecine sahip olmasını sağlar. Bu, kamu davasının hızla ve adil bir şekilde yapılmasını, tarafsız ve bağımsız bir mahkeme tarafından yargılanmayı içerir “şeklindedir. Filmde, hukuk mezunu olmayan 12 jüri üyesinin saatler süren fikir paylaşımı ve önyargısız bir değerlendirme sürecinin ardından, sanığı kendi bakış açılarıyla değerlendirmesi sonucunda, savcının sunduğu delillerde şüpheli durumlar bulunduğu ve sanığın bu deliller ışığında suçlu bulunamayacağı sonucuna varılmıştır. Bu süreç, sanığın adil yargılanma hakkına uygun şekilde yargılanmadığını ortaya koymuştur.
III. ŞÜPHEDEN SANIK YARARLANIR İLKESİ VE DELİLLERİN DEĞERLENDİRİLMESİ
Ceza muhakemesinin maddi gerçeğe ulaşma amacı, kanuni delil sisteminden farklı olarak hem her şeyin delil olarak kabul edilmesi serbestliğini, hem de delillerin serbestçe değerlendirilmesini gerekli kılmıştır19. Ceza muhakemesinde hâkim, her türlü delile dayanarak kararını verebilir. Buradaki önemli husus, hükme esas alınacak delillerin herhangi bir şüpheye yer bırakmadan hükmü oluşturmasıdır.
“Sanığın bir suçtan cezalandırılmasına karar verilebilmesinin temel şartı, suçun hiçbir şüpheye mahal bırakmayacak kesinlikle ispat edilebilmesidir. Gerçekleşme şekli şüpheli veya tam olarak aydınlatılamamış olaylar ve iddialar sanığın aleyhine yorumlanarak mahkûmiyet hükmü kurulamaz. Ceza mahkûmiyeti; herhangi bir ihtimale değil, kesin ve açık bir ispata dayanmalıdır. Bu ispat, toplanan delillerin bir kısmına dayanılıp diğer kısmı gözardı edilerek ulaşılan kanaate değil, kesin ve açık bir ispata dayanmalı ve hiçbir şüphe veya başka türlü oluşa imkân vermeyecek açıklıkta olmalıdır. Yüksek de olsa bir ihtimale dayanılarak sanığı cezalandırmak, ceza muhakemesinin en önemli amacı olan gerçeğe ulaşmadan hüküm vermek anlamına gelecektir”. (Ceza Genel Kurulu-K.2015/35)20.
Jüri üyelerinin delilleri incelemesi sırasında, sanığın babasının öldürülmesinde kullanılan bıçak türünün bulunmasındaki zorluk derecesinden bahsedilmektedir. Hükme esas alınan deliller arasında bıçağın bulunması ve filmin çekildiği 1957 yılında nerdeyse türünün tek örneği olarak değerlendirilmesi, hüküm için kesinliği oluşturamamıştır. Filmin ilerleyen dakikalarında ise aynı bıçağın bulunması ile jüri üyelerinin kafalarında şüphe oluşmuştur. Şüphenin varlığının olduğu bir ceza yargılamasında ise şüpheden her zaman sanık yararlanır.
Diğer bir delil, yaşlı adamın bazı konuşmaları duyduğunu ve evden çıkan katili gördüğünü söylemesidir. Jüri üyelerinin bu delili incelemesi sırasında, insanların sözlerinin ve algılarının farklı olabileceği, yaşlı adamın bu bilgileri bilinçli olarak vermediği ve bu delilin sanığın suçu işlediğine dair kesin bir kanıt oluşturmadığı, dolayısıyla şüpheli bir durum yarattığı izleyicilere gösterilmiştir.
Jüri üyelerinin incelediği son delil, cinayet anını gördüğünü söyleyen kadının ifadesiydi. Buradaki önemli nokta, filmin sonunda cinayeti gören kadının gözlük kullandığı ve bu nedenle o anı tam olarak görememe olasılığının jüri üyelerinin kafasında şüphe yarattığıdır.
“Şüpheden sanık yararlanır” ilkesi, sanığın suçunu her türlü şüpheden uzak, kesin, inandırıcı ve hukuka uygun delillerle ispatlanmış olması durumunda mahkumiyetine karar verilebileceğini öngörür21. Jüri üyelerinin değerlendirmesi sonucunda, savcının mahkemeye sunduğu delillerin görgü tanıklarının hata yapmış olabileceğine dair şüpheyle birlikte, jüri üyeleri sanığın suçlu olmadığına ve bu delillerle mahkûmiyet kararı verilemeyeceğine karar vermişlerdir22.
IV. SONUÇ
12 Angry Men filmi, adalet arayışının, kişisel önyargıların mahkeme süreçlerindeki etkilerini derinlemesine inceleyen bir yapıt olarak, yargı sisteminin ve hukukun temel ilkelerinin önemini vurgular23. Filmdeki yargılama süreci, eşitlik ilkesi ve adil yargılanma hakkının ne denli kritik olduğunu ve bu hakların ihlal edilmesinin potansiyel tehlikelerini gözler önüne serer. Film, şüpheden sanığın yararlanacağı ilkesinin hukukun temel taşlarından biri olduğunu ve adil yargılamanın ancak bu ilkeye sadık kalındığında sağlanabileceğini ortaya koyar. Jüri üyelerinin delilleri tarafsız bir şekilde değerlendirmeleri, sanığın suçlu olup olmadığı konusunda kesin ve açık bir kanaate ulaşmayı sağlar24. Delillerin yeterince değerlendirilmemesi ve önyargılarla hareket edilmesi durumunda adaletin sağlanamayacağı vurgulanır25. Adil yargılanma hakkının korunması, hukukun evrensel ilkeleri doğrultusunda tüm bireyler için temel bir gereklilik olup, sosyal önyargıların ve kişisel bakış açılarının adalet arayışında engel teşkil edebileceğini gösterir. Bu bağlamda, film, hukuki ve sosyal normlar arasındaki uyumu sağlama adına önemli bir ders niteliğindedir.
KAYNAKÇA
Akademik Kaynak, Sosyal Psikolojinin Hukuk Sistemi Üzerindeki Etkisi: “12 Öfkeli Adam” Film Tahlili, Erişim Tarihi: 12.08.2024 https://www.akademikkaynak.com/sosyal-psikolojinin-hukuk-sistemi-uzerindeki-etkisi-12-ofkeli-adam-film-tahlili.html.
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.6, 01.07.2010 tarihli, https://www.yargitay. gov.tr/documents/AIHM.pdf.
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.14, 01.07.2010 tarihli, https://www.yargitay. gov.tr/documents/AIHM.pdf
BARAN DOĞAN, “Şüpheden Sanık Yararlanır İlkesi” Erişim Tarihi: 11.08.2024 https://barandogan.av.tr/blog/ceza-hukuku/supheden-sanik-yararlanir-ilkesi-nedir.htm
CANSU KOÇ BAŞAR, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Bağlamında Ayrımcılık Yasağı ve Eşitlik İlkesinin Etkin Korunması Üzerine Bir Değerlendirme, Erişim Tarihi: 12.08.2024 https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3366914.
Council of Europe Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesini Etkileri, Adil Yargılanma Hakkı, Erişim Tarihi: 12.08.2024 https://www.coe.int/tr/web/impact-convention-human-rights/right-to-a-fair-trial#:~:text=Bir%20birey%20bir%20c%C3%BCr%C3%BCmle%20su%C3%A7land%C4%B1%C4%9F%C4%B1nda,a%C3%A7%-C4%B1k%20olarak%20g%C3%B6r%C3%BClmesi%20anlam%C4%B1na%20gelir.
DOĞAN GEDİK, Ceza Muhakemesinde Hakimin Delilleri Değerlendirme Serbestliği (CMK m.217), Erişim tarihi: 11.08.2024 https://hukuk.deu.edu.tr/ wp-content/uploads/2019/09/DOGAN-GEDIK.pdf.
ERTUĞRUL UZUN, 12 Öfkeli Oyun Üzerine, Erişim Tarihi: 12.08.2024 https://www.ertugruluzun.com/detay/hukuk-felsefesi/12-ofkeli-oyunu-uzerine.
ERSAN ŞEN, “ CMK m.223/2-e’ye ve m.223/5’e Göre Şüpheden Sanık Yararlanır İlkesi” Erişim Tarihi: 11.08.2024 https://sen.av.tr/tr/makale/CMKm.223/2-e%E2%80%99ye-ve-m.223/5%E2%80%99e-g%C3%B6re-suphedensanik-yararlanir ilkesi#:~:text=%E2%80%9C%C5%9E%C3%BCpheden%20 san%C4%B1k%20yararlan%C4%B1r%E2%80%9D%20ilkesi%3B,san%C4%- B1%C4%9F%C4%B1n%20mahkumiyetine%20karar%20verilebilmesini%20%C3%B6ng%C3%B6r%C3%BCr.
HABİB BALCI, ORAU, Ben, Siz, Onlar ve Önyargılarınız Erişim Tarihi: 22.08.2024 https://kaynakbaltas.com/yonetici-lider/ben-siz-onlar-ve-onyargilariniz/.
Hayal Perdesi, Önyargılar ve 12 Kızgın Adam, Erişim Tarihi: 12.08.2024 https://www.hayalperdesi.net/sinefil/25-onyargilar-ve-12-kizgin-adam.aspx.
Hukuk Ansiklopedisi, Jüri Sistemi, Erişim Tarihi: 22.08.2024 https://hukukbook. com/juri-sistemi/.
HÜSAMETTİN UĞUR, Kanunların Ruhu veya Ruhunu Arayan Kanunlar, Erişim tarihi:22.08.2024 https://www.jurix.com.tr/article/282?u=0&c=0#:~:text=-Montesquieu%20ve%20Kanunlar%C4%B1n%20Ruhu,-Montesquieu’ya%20 g%C3%B6re&text=Hukukun%20(kanunlar%C4%B1n)%20toplumdan%20topluma%20de%C4%9Fi%C5%9Fti%C4%9Fini,d%C4%B1%C5%9F%20ko%C5%9Fullar%C4%B1n%20rol%20oynad%C4%B1%C4%9F%C4%B1n%C4%B1%20belirtir.
İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi, Erişim Tarihi: 22.08.2024 https://www.ihd. org.tr/insan-haklari-evrensel-beyannames/.
MICHAEL ZERELLA, Thomas Kuhn, Paradigma Değişimleri ve Akademik Çatlaklar, Erişim Tarihi: 22.08.2024 https://onculanalitikfelsefe.com/thomas-kuhn-paradigma-degisimleri-ve-akademik-catlaklar-michael-zerella/.
Micro Destek Yarının Teknolojileri, 12 Angry Men Amerikan Hukuk Sistemi, Erişim Tarihi: 12.08.2024 https://microdestek.com.tr/12-angry-men-amerikan-hukuk-sistemi.html.
MUBİ, Ödüller ve Festivaller 12 Öfkeli Adam, Erişim Tarihi: 12.08.2024 https:// mubi.com/tr/films/12-angry-men/awards.
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.10, Yayımlandığı Gazete Tarihi 09.11.1982, 17863 sayılı Resmi Gazete (RG).
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.36, Yayımlandığı Gazete Tarihi 09.11.1982, 17863 sayılı Resmi Gazete (RG).
Türkiye İnsan Kaynakları ve Eşitlik Kurumu, “Ayrımcılıkla Mücadele ve Eşitlik”, Erişim Tarihi 11.08.2024 https://www.tihek.gov.tr/kategori/pages/Ayrimcilikla-Mucadele-ve-Esitlik.
ZAFER GÖREN, Genel Eşitlik İlkesi, Erişim Tarihi: 12.08.2024 https://dergipark. org.tr/tr/download/article-file/373753.
DİPNOT
1 Micro Destek Yarının Teknolojileri, 12 Angry Men Amerikan Hukuk Sistemi, Erişim Tarihi: 12.08.2024 https://microdestek.com.tr/12-angry-men-amerikan-hukuk-sistemi.html.
2 Hayal Perdesi, Önyargılar ve 12 Kızgın Adam, Erişim Tarihi: 12.08.2024 https://www.hayalperdesi.net/sinefil/25-onyargilar-ve-12-kizgin-adam. aspx
3 Hayal Perdesi, Önyargılar ve 12 Kızgın Adam, Erişim Tarihi: 20.08.2024 https://www.hayalperdesi.net/sinefil/25-onyargilar-ve-12-kizgin-adam. aspx.
4 MUBİ, Ödüller ve Festivaller 12 Öfkeli Adam, Erişim Tarihi: 12.08.2024 https://mubi.com/tr/films/12-angrymen/awards.
5 Türkiye İnsan Hakları Eşitlik Kurumu, Ayrımcılıkla Mücadele ve Eşitlik, Erişim Tarihi: 12.08.2024 https://www.tihek. gov.tr/kategori/pages/Ayrimcilikla-Mucadele-ve-Esitlik.
6 Hukuk Ansiklopedisi, Jüri Sistemi, Erişim Tarihi: 22.08.2024 https://hukukbook.com/juri-sistemi/.
7 Habib Balcı, ORAU, Ben, Siz, Onlar ve Önyargılarınız Erişim Tarihi: 22.08.2024 https://kaynakbaltas.com/ yonetici-lider/ben-siz-onlar-ve-onyargilariniz/.
8 Cansu Koç Başar, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Bağlamında Ayrımcılık Yasağı ve Eşitlik İlkesinin Etkin Korunması Üzerine Bir Değerlendirme, Erişim Tarihi: 12.08.2024 https://dergipark.org.tr/tr/download/ article-file/3366914.
9 İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi, Erişim Tarihi: 22.08.2024 https://www. ihd.org.tr/insan-haklari-evrensel-beyannames/.
10 Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.10, Yayımlandığı Gazete Tarihi 09.11.1982, 17863 sayılı Resmi Gazete (RG).
11 Türkiye İnsan Kaynakları ve Eşitlik Kurumu, “Ayrımcılıkla Mücadele ve Eşitlik”, Erişim Tarihi: 11.08.2024 https:// www.tihek.gov.tr/kategori/pages/ Ayrimcilikla-Mucadele-ve-Esitlik.
12 Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.14, 01.07.2010 tarihli, https://www. yargitay.gov.tr/documents/AIHM.pdf.
13 Council of Europe Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesini Etkileri, Adil Yargılanma Hakkı, Erişim Tarihi: 12.08.2024 https://www.coe.int/tr/web/ impact-convention-human-rights/rightto-a-fair-trial#:~:text=Bir%20birey%20 bir%20c%C3%BCr%C3%BCmle%20 su%C3%A7land%C4%B1%C4%9F%C4%B1nda,a%C3%A7%C4%B1k%20 olarak%20g%C3%B6r%C3%BClmesi%20anlam%C4%B1na%20gelir.
14 Zafer Gören, Genel Eşitlik İlkesi, Erişim Tarihi: 12.08.2024 https:// dergipark.org.tr/tr/download/article-file/373753.
15 Michael Zerella/ Thomas Kuhn, Paradigma Değişimleri ve Akademik Çatlaklar, Erişim Tarihi: 22.08.2024 https://onculanalitikfelsefe.com/thomas-kuhn-paradigma-degisimleri-ve-akademik-catlaklar-michael-zerella/.
16 Hüsamettin Uğur, Kanunların Ruhu veya Ruhunu Arayan Kanunlar, Erişim Tarihi: 22.08.2024 https://www. jurix.com.tr/article/282?u=0&c=0#:~:-text=Montesquieu%20ve%20 Kanunlar%C4%B1n%20Ruhu,-Montesquieu’ya%20 g%C3%B6re&text=Hukukun%20(kanunlar%C4%B1n)%20toplumdan%20-topluma%20de%C4%9Fi%C5%9Fti %C4%9Fini,d%C4%B1%C5%9F%20 ko%C5%9Fullar%C4%B1n%20rol%20 oynad%C4%B1%C4%9F%C4%B1n%C4%B1%20belirtir.
17 Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.36, Yayımlandığı Gazete Tarihi 09.11.1982, 17863 sayılı Resmi Gazete (RG).
18 Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.6, 01.07.2010 tarihli, https://www. yargitay.gov.tr/documents/AIHM.pdf.
19 Doğan Gedik, CEZA MUHAKEMESİNDE HAKİMİN DELİLLERİ DEĞERLENDİRME SERBESTLİĞİ (CMK m.217), Erişim Tarihi: 11.08.2024 https://hukuk.deu.edu.tr/wp-content/ uploads/2019/09/DOGAN-GEDIK.pdf
20 Baran Doğan, “Şüpheden Sanık Yararlanır İlkesi” Erişim Tarihi: 11.08.2024 https://barandogan.av.tr/ blog/ceza-hukuku/supheden-sanik-yararlanir-ilkesi-nedir.html.
21 Ersan Şen, “CMK m.223/2- e’ye ve m.223/5’e Göre Şüpheden Sanık Yararlanır İlkesi” Erişim Tarihi: 11.08.2024 https://sen.av.tr/tr/ makale/CMK-m.223/2-e%E2%80%- 99ye-ve-m.223/5%E2%80%99e-g%- C3%B6re-supheden-sanik-yararlanir ilkesi#:~:text=%E2%80%9C%C5%9E% C3%BCpheden%20san%C4%B1k%20 yararlan%C4%B1r%E2%80%9D%20 ilkesi%3B,san%C4%B1%C4%9F%- C4%B1n%20mahkumiyetine%20 karar%20verilebilmesini%20%C3%B6ng%C3%B6r%C3%BCr
22 Akademik Kaynak, Sosyal Psikolojinin Hukuk Sistemi Üzerindeki Etkisi: “12 Öfkeli Adam” Film Tahlili, Erişim Tarihi: 12.08.2024 https://www. akademikkaynak.com/sosyal-psikolojinin-hukuk-sistemi-uzerindeki-etkisi-12-ofkeli-adam-film-tahlili.html.
23 Serap Yalçın, Bir Adet Öyküsü: 12 Öfkeli Adam, Erişim Tarihi: 12.08.2024 https://www.edebiyatdaima.com/ serap-yalcin-pamuk-bir-adalet-oykusu-12-ofkeli-adam/.
24 Ertuğrul Uzun, 12 Öfkeli Oyun Üzerine, Erişim Tarihi: 12.08.2024 https://www.ertugruluzun.com/detay/ hukuk-felsefesi/12-ofkeli-oyunu-uzerine.
25 Uzun, 12 Öfkeli Oyun Üzerine, Erişim Tarihi: 12.08.2024 https://www. ertugruluzun.com/detay/hukuk-felsefesi/12-ofkeli-oyunu-uzerine
