ÖZET
Teknolojinin gelişmesi ve özellikle yapay zeka alanında gerçekleştirilen çalışmalara dünya çapında ağırlık verilmesi sebebiyle yapay zeka, hayatlarımızda her geçen gün daha fazla yere sahip olmaktadır.
I. GİRİŞ
En genel ifadeyle yapay zekâ, görevleri yerine getirmek için insan zekasını taklit eden ve topladıkları bilgilere göre yinelemeli olarak kendilerini iyileştirebilen sistemler veya makineler anlamına gelir1. Makine öğrenmesi (machine learning) alanında yaşanan ilerlemeler ile veri elde etme, saklama ve işleme olanaklarının artması (big data) hususları, sağlıktan finansa, ulaşımdan endüstriye başta olmak üzere birçok alanda, yapay zeka sistemlerinin kullanımını yaygınlaştırmış ve ilgili sektörlerde hızlı bir değişim sürecini beraberinde getirmiştir2. Yaşanan bu değişim süreci, yapay zekanın iyice anlaşılması suretiyle, hukuk düzeninde bir zemine oturtulması gerekliliğini doğurmuştur3. Bir “şeyin” hukuk düzeninde bir zemine oturtulabilmesi için, öncelikle onun hukuken nitelendirilmesi gerekmektedir. Yapay zekanın, yapısı itibarı ile yeni ve soyut ancak bu soyutluğun yanı sıra hayatlarımız üzerinde oldukça güçlü somut etkiler yaratan bir konsept olması hasebiyle hukuken nitelendirilmesinde zorluklarla karşılaşılmaktadır. Zira halihazırda, mevcut kanıtlarla, mevcut düşüncelerle ya da mevcut hukuki yapılarımızla yapay zekanın hukuken nitelendirilmesi çok da kolay değildir.
Yapay zeka, bir dizi hesaplamalar yaparak varlığını sürdürmektedir. Yapay zeka tarafından yapılan bu hesaplamalar neticesinde hatalı sonuçlar meydana gelerek üçüncü kişiler nezdinde zarar ortaya çıkabilecektir. Hatta hatalı bir hesaplama olmaksızın üçüncü kişilerin zarar görmesi söz konusu olabilecektir. Örneğin insansız bir arabanın içindeki yolcuları kurtarmak için yaşlı birisine çarpması söz konusu olabilir4. Yapay zekanın yaygın bir hale gelmesi ve gelişmesiyle beraber temelinde insan olan bir kontrol mekanizması mümkün olmayacaktır. Zira bu noktada, yapay zekanın bizatihi kendisi birtakım zararların ortaya çıkmasına neden olabilecektir. Tüm bu sebeplerle, yapay zekanın neden olduğu zararların hangi hukuki müessese ile nasıl giderileceğinin hukuk düzeninde karşılığını bulması gerekir. Bununla birlikte, yapay zeka tarafından neden olunan zararlardan dolayı kimin, hangi kapsamda sorumlu olacağının ve bu kapsamda hangi hukuki hükümlerin işletileceğinin değerlendirilmesi gerekmektedir.
II. YAPAY ZEKANIN TANIMI VE NİTELİĞİ
Yapay zekanın sebep olduğu zararlardan sorumluluk konusuna değinmeden önce zekanın ne olduğunun açıklanması gerekir. Zekanın tanımı doktrinde; öğrenme, düşünme, anlama gibi yetenekler olarak yapılmıştır5. TDK sözlüğündeyse zekanın tanımı; “insanın düşünme, akıl yürütme, objektif gerçekleri algılama, yargılama ve sonuç çıkarma yeteneklerinin tamamı, anlak, dirayet, zeyreklik, feraset” olarak yapılmıştır6.
Bununla birlikte yapay zekâ, görevleri yerine getirmek için insan zekasını taklit eden ve topladıkları bilgilere göre yinelemeli olarak kendilerini iyileştirebilen sistemler veya makineler anlamına gelir7. Yapay zeka konseptinin daha iyi anlaşılabilmesi adına, belli başlı özellikler bakımından insan ile karşılaştırmak faydalı olabilecektir. İnsanlar dış dünyadan çok çabuk etkilenmekte olup bilgi ve tecrübelerini aktarmakta zorlanmaktadırlar. İnsan, yapısı itibarıyla dokümantasyona çok yatkın olmasa da, yeni fikirler üretme kabiliyetine sahiptir8. Sosyal bir varlık olan insanın belirgin ve önemli özelliği, çevreye duyarlı olması ve çevreyle uyumlu bir yaşam sürmesidir. Yapay zeka temelde, düşünme, anlama, analiz etme, harekete geçme gibi faaliyetlerde bulunabilmektedir. Ayrıca yapay zekaya bakıldığında, insandan farklı olarak, en önemli özelliği bilgiyi çok çabuk aktarabiliyor ve çok kolay işleyebiliyor olmasıdır. Yapay zeka, dokümantasyona çok yatkın olup benzer nitelikte aynı özelliği taşıyan birçok ürüne dönüşebilmektedir. Bununla birlikte yapay zekanın, kendisini çok çabuk değiştirebiliyor olması özelliği öne çıkmaktadır.
Olaylara ve problemlere, sadece kendi içindeki verileri kullanarak yaklaşıyor olması sebebiyle yapay zeka, henüz sosyal durum duyumuna sahip olmayıp yalnızca teknik duyuma sahiptir. Buradan da anlaşılmaktadır ki yapay zekanın temelinde matematik, olasılık ve istatistik yer almaktadır. İnsan tarafından hesaplanamayacak yahut çok uzun bir sürede hesaplanabilecek çokluktaki veriler, yapay zeka tarafından hızla ve kolaylıkla hesaplanabilmektedir. Bunun sonucunda yapay zeka tarafından spesifik tahminler/ saptamalar yapılabilmekte veya yapay zekaya atanan bir görev, kendisi tarafından başarıyla neticelendirilebilmektedir9.
Yapay zekayı, güçlü yapay zeka ve zayıf yapay zeka olmak üzere iki ana türe ayırmak mümkündür10. Güçlü yapay zeka, çeşitli sorunların üstesinden gelme yeteneğini haiz olup ayrıca verilen görevi çözmek için yeni yaklaşımlar geliştirebilmektedir. Zayıf yapay zeka ise yalnızca belirli akıl yürütme ve problem çözme görevlerini başarıyla gerçekleştirebilir. Güçlü yapay zeka, insan gibi inşa edilmiş ve insanla benzer bir duyusal algıya sahip bir makine şeklinde olabilir. Bu kapsamda güçlü yapay zekalar, insan müdahalesi olmaksızın karmaşık görevleri düşünmelerine ve gerçekleştirmelerine yardımcı olan kendilerine ait bir sisteme sahiptir. Öte yandan zayıf yapay zekalar, önceden tasarlanmış ve önceden belirlenmiş soru ile yanıtlarla oluşturulmuş bir makine şeklindedir.
Yapay zeka ile ilgili ilk yasal düzenleme olarak kabul edilen tüzük önerisi 21 Nisan 2021 tarihinde Avrupa Birliği Komisyonu’nda kabul edilmiştir. Bu tüzük teklifine göre yapay zeka, teknik yaklaşımlarla geliştirilen ve insanlar tarafından tanımlanan amaçlar doğrultusunda içerik yaratma ve karar vermeye dair yazılımlar şeklinde tanımlanmaktadır11. Tüzük, yapay zekayı geniş bir şekilde tanımlamakta ve yapay zekâ sistemlerinin sağlayıcılarından, üreticilerine, ithalatçılarına, distribütörlerine ve kullanıcılara kadar yapay zekâ zincirinin farklı bölümlerindeki aktörler nezdinde özel yükümlülükler öngörmektedir. Zira yüksek riskli olarak tanımlanan yapay zeka sistemleri bakımından birçok yükümlülük tüzük içerisinde yer almaktadır.
Yapay zekanın bir kişiliği olabilir mi? Ya da yapay zekanın hukuki niteliği nedir? Bu sorular sorulduğunda dört temel görüşün daha ziyade ön plana çıktığı görülmektedir12. Birinci görüş ve artık daha ilkel görüş olarak nitelendirilen yapay zekayı salt eşya olarak nitelendiren görüştür. İkinci görüş, yapay zekanın kişi ve kişilik hakları bağlamında ele alınması gerektiğini ileri süren görüştür. Elektronik tüzel kişilik denilen, otonom bir şekilde kendi kararlarını alabilen yapay zekaya sahip robotların sorumlu tutulabilmesi için ortaya atılan diğer bir görüş olan üçüncü görüş ve dördüncü yani son görüş ise bunun fikrî hak içeren bir eser olduğu yani bir fikrî ürün olduğu yolundaki görüştür.
İlk görüş olan yapay zekayı salt eşya olarak nitelendiren görüş, diğer bir adıyla köle görüşü, kaynağını Roma hukukunda bulmaktadır13. Roma hukukunda kölelerin statüsüne yakından baktığımızda, ilerleyen zamanlarda hayatlarımızda yer sahibi olacağında şüphe bulunmayan robotlar ile statülerinin benzerlik gösterdiği görülebilir. Roma hukukunda köle, kendi kendine düşünebilen, karar verebilen bir çeşit duygusal bir mal olarak tanımlanabilecektir. Benzer bir tanımlamanın, ilerleyen zamanların robotları için de söz konusu olacağı söylenebilecektir. Buradan yola çıkarak robotları, hukuki statüleri açısından kölelerin teknolojik akrabaları olarak değerlendirmek mümkün olacaktır. Bu görüş uyarınca, yapay zekalar, köleler gibi zekâ sahibi eşya olarak değerlendirilmektedir.
Bu görüş uyarınca tıpkı Roma hukukundaki köleler gibi akıl ve irade yetisine sahip olduklarından dolayı, hukuken, yapay zekaların da hukuki varlıklarının olması ve birtakım hukuki işlemlerde bulunmalarının önü açılmalıdır. Ne var ki, hak ehliyetine sahip olmamaları sebebiyle, elde ettikleri tüm haklar ve doğacak hukuki sorumluluğun kölelerde olduğu gibi efendide yani eşya malikinde olmasının kabulü gerekecektir. Ceza hukuku kapsamındaki sorumluluk noktasında ise14 bu görüş tam bir çözüm sunamamakta olup, ancak yapay zekanın malikinin tazminat sorumluluğunun gündeme gelmesi söz konusu olabilecektir.
Dolayısıyla yapay zekanın bu şekilde bir kişi olarak nitelendirilemeyeceği muhakkaktır. Hukukumuzda bilindiği üzere gerçek kişilerin yanı sıra tüzel kişiler de vardır. Bu noktada kişi görüşü dendiğinde ortaya çıkan görüşlerden bir tanesi yapay zekanın tüzel kişiliğe sahip olduğunu ileri süren, bir başka deyişle, tüzel kişiliğe sahip olması gerektiğini, böyle kabul edilmesi gerektiğini ileri süren aşağıda incelenecek olan ikinci görüştür.
İkinci görüş, yani yapay zekanın tüzel kişiliğe sahip olması gerektiğini savunan bu görüş uyarınca, yapay zekanın otonom ve bilişsel yapıları sebebiyle gerçek kişi olarak kabul edilmeleri asla mümkün değildir15. Ancak, hukuki statülerin yalnızca insanlara tanınmadığı belirtilerek, yapay zeka açısından gündeme gelen birçok problemin çözümü olarak, insan dışı varlıkları bir hukuki statü altında tanımak olarak gösterilmiştir. Zira bilindiği üzere tüzel kişilik; bir takım toplumsal, ekonomik ve birçok sebep ile insan dışında olan bir hukuki soyut kişiliktir. Bu görüşe göre, yapay zekalara ortaklara olduğu gibi bir tüzel kişilik tanınması ve böylelikle mülkiyete konu edilebilmesi amaçlanmaktadır.
Bu görüş belki de en çok taraftar toplayan görüşlerden bir tanesidir. Bu görüşe karşı olarak, yapay zeka tüzel kişiliğini teşkil eden bir şeyin olması gerektiği ifade edilebilir. Oysa yapay zeka açısından bu hususun vaki olduğu söylenemez. O halde belki de bambaşka bir tüzel kişi kavramının yaratılması gerekecektir. Yapay zeka sebebiyle aşağıda detaylıca açıklanacak hukuki sorumluluk halleri gündeme geldiğinde, tüzel kişi teorisini bu durumu yeterince açıklayabilecek midir? Zira tüzel kişi, kendisini oluşturan kişiden tamamen soyutlanmaktadır. Tüzel kişinin kendisini oluşturan kişilerden tamamen soyutlandığı takdirde, bir tüzel kişilik teşkil eden yapay zeka sebebiyle meydana gelen zararı kendisini oluşturan kişiden tazmin etmek mümkün olabilecek midir?
Bu noktada ortaya çıkan bir başka görüş, elektronik tüzel kişilik görüşüdür. Avrupa Parlamentosu Hukuk İşleri Komisyonu tarafından hazırlanan tavsiye niteliğindeki 27 Ocak 2017 tarihli raporda yer alan görüşlerden biridir. Yepyeni bir tür elektronik tüzel kişilik türüdür. Bu görüş, otonom bir şekilde kendi kararlarını alabilen yapay zekâya sahip robotların sorumlu tutulabilmesi için ortaya atılmıştır. Elektronik kişilik görüşü, mevcut hukuk sistemlerinde yer alan hukuki statülerden biri olmayıp, bu alanda tamamen yeni bir statü yaratılması gerektiğini belirtmektedir16.
Dördüncü görüşü olan eser görüşü, yapay zekanın aynı zamanda bir eser olduğu noktasına yoğunlaşmaktadır. Kuşkusuz ki hukukumuzda yapay zekanın aynı zamanda bir eser niteliğinde olduğu noktasında şüphe yoktur. Zira eser, maddi bir varlık olabileceği gibi maddi olmayan, gayri maddi bir varlık da olabilecektir. Sonuçta yapay zeka, aslında maddi niteliği olmayan bir yazılımdır.
Elektronik tüzel kişilik görüşü, tamamen yeni bir hukuki statü yaratılması anlamına gelmektedir. Her ne kadar bu yönde atılmış bir adım olmadığı için uygulanabilirliği düşük bir ihtimal gibi görünüyor olsa da mevcut ve geleceği muhtemel olan tüm hukuki problemlere çözüm getireceği için en tutarlı ve uygulanabilir görüş olduğundan söz edilebilecektir. Zira Avrupa Parlamentosu Hukuk İşleri Komisyonu’nun raporunda, elektronik tüzel kişiliğin, aynen tüzel kişilerde olduğu gibi bir sicile kaydedilmesi öngörülmekte ve yapay zekanın meydana getireceği zararlardan doğan tazminat sorumluluğu bakımından ise, tazmin yolu olarak, oluşturulacak maddi fona başvuru öngörülmektedir. Oluşturulacak bu statü ile yapay zeka borç altına girebilecek, fikri mülkiyet ürünleri sahibi olabilecek, patent buluşçusu ve hatta bunların sahibi olabilecektir. Ezcümle, ortaklıklar için nasıl yasal kişilik hak ve sorumluluklar anlamına geliyorsa, aynı mantık yapay zeka için de söz konusu olabilecektir17.
III. ATFEDİLEBİLİRLİK VE TAZMİNATIN KONUSU
A. Atfedilebilirlik
Yukarıda da bahsedildiği üzere, otonom yapay zeka sistemleri zayıf ve güçlü yapay zeka olarak ikiye ayrılmakta ve sistemlerin kendi kendine karar vermesi ve eylemde bulunması değişiklik göstermektedir. Bu durum yapay zekanın sorumluluğunu da gündeme getirmektedir. Yapay zekaya sorumluluk yüklenmesi bakımından atfedilebilirdik meselesi, üzerinde mutabakata varılmayan bir konu olmaktadır. Doktrinde az otonom özellikteki yapay zekaların verdiği kararların doğurduğu zararlar bakımından bunu yapay zekayı işletene sorumluluk yükleneceğine ilişkin görüşler bulunmakta18 ve yapay zekanın verdiği zararlar yapay zekayı işletene atfedilebilirken, otonom seviyesi artmış görece otonom yapay zeka sistemleri bakımından aynı sonuca varılamamaktadır. Kendi kendine geliştirdiği özellikleri olan otonom bir yapay zeka sistemi; karmaşık, şeffaf olmayan yapısı ve opak özellikleriyle birlikte, verdiği zarardan yapay zekayı işletenin sorumlu tutulmasını illiyet bağını kesmesiyle güçleştirmektedir. Dolayısıyla düşük otonomi seviyesine sahip olan yapay zeka sistemlerinin kararları ve bunların sonuçları bu sistemlerden fayda sağlayanlara atfedilebilirken yüksek otonomi seviyesine sahip yapay zeka sistemlerinin verdiği zararlar bakımından bir atfedilebilirlik problemi ortaya çıkmaktadır.
Yapay zekanın, Deep Learning19 ya da Machine Learning20 diye adlandırılan makine öğrenimiyle gelişen ve çalışan yapay zeka sistemleri bakımından, bu sistemlere yapılan veri girişi veya bu sistemlerin kullanımına açılan veriler sebebiyle yapay zekanın kendi kendine öğrenebilmesi, tecrübeyle beraber kendisini geliştirebilmesi, ancak bunun yanında yapay zekayı işleten tarafından çeşitli güncellemeye ihtiyaç duyması durumları, yapay zekayı işleteninden bağımsızlaştırsa da, atfedilebilirlik problemini de gündeme getirmektedir21.
Yapay zekanın öğrenmede kullandığı tekniklere ve bunların öngörülemez sonuçlarına ve şeffaf olmayan yapısına kara kutu etkisi (Black Box Effect) denmektedir. Yani yapay zekanın, inisiyatif alarak karar verdiği ihtimaller ve öngörülebilir olmayan, istenmeyen sonuçlara da sebebiyet verdiği görülmektedir22. Dolayısıyla burada sorulması gereken, mağdurların etkin bir şekilde korunabilmesi için öncelikle mevcut sorumluluk hukuku rejimlerinin bu korunmayı sağlamakta yeterli olup olmadıkları ve ilgili sorumluluk rejimlerinin ortaya çıkan bu zararların hangilerinin tazmin edilmesini öngörecekleridir.
B. İhlal ve Tazminatın Konusu Nedir?
Yapay zekanın kendi verebildiği otomatik ve bireysel kararlarla neden olduğu öngörülemez sonuçlar ve zararlar; salt ekonomik zararlar, mutlak hakların ihlali ve kar ve fırsat kaybı olarak karşımıza çıkmaktadır. Dünya üzerinden ve günümüzden örnek vermek gerekirse, İsviçre’de diyalize girecek hastaları sıralayan bir yapay zeka sistemi, bu sıralamayı her bireyin vücudundaki kreatinin oranına göre yapması gerekirken, beyaz tenli ve siyahi tenli bireylerin kreatinin oranlarını ayırma şeklinde yalnızca ikili bir ayrım yaparak siyahi tenli bireylerin kreatinin oranları daha yüksek olduğu için listenin sonuna koyarak bu bireylerin diyalizden yararlanmalarını otonom kararıyla ertelemiştir. Bir diğer örnekte ise yapay zeka sistemleri, işe alım yapan şirketin, başvuranları cinsiyet, okulları ve milliyetleri nedeniyle gruplandırmasına neden olarak belirli grupların başvurularının göz ardı edilmesine neden olmuştur. Bu örneklerde görüldüğü gibi, yapay zekanın bireylerde hak ve kar kaybına, hatta zarara yol açtığı durumlarda sorumluluğun kime yükleneceği hakkında farklı düşünceler mevcuttur.
IV. YAPAY ZEKAYI İŞLETEN VE HUKUKİ SORUMLULUĞU
A. Yapay Zekayı İşleten Kimdir?
Yapay zekayı işletenin kim olduğu düşünüldüğünde, doktrinimizde ve literatürde bu konuda bir düzenleme olmadığı görülmektedir. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’na (“TMK”) göre, yapay zeka sistemleri kişilik sahibi olmadığından dolayı, yapay zekanın otonom davranışlarından dolayı kendilerine başvurmak hukukumuzda pratik açıdan mümkün gözükmemektedir23. Avrupa Parlamentosu ve Avrupa Birliği Konseyi’nin Yapay Zekaya İlişkin Uyumlaştırılmış Kurallara İlişkin Tüzük teklifinde yapay zekayı işleten; sağlayıcı, kullanıcı, yetkili temsilci, ithalatçı ve dağıtıcı olarak tanımlanmaktadır24. Avrupa Parlamentosu Tavsiye Raporu’nda ise sorumlu tutulabilecek işletenin üreticiler, operatörler, mal sahipleri olduğu belirtilmiştir25.
Ayrıca 85/374 sayılı Üreticinin Sorumluluğuna İlişkin Avrupa Konseyi Direktifi’nde yapay zekanın bir ürün olduğu kabul edilmekte26, direktifte üreticinin hukuki sorumluluğunun gündeme geleceği sonucuna varılmış olsa da, yapay zekanın bilişsel yeteneklere sahip olmasından dolayı üreticinin yapay zekanın verdiği zarardan tamamen sorumlu olmaması gerektiği belirtilmiştir27. Avrupa Birliği kanun koyucuları, 2020’deki tüzük teklifinde ise işleten bunu kodlayan, yaratan, güncellemelerini yapan olarak tanımladığı arka ucun ve bunu dağıtan, sağlayan ön ucun ikisinin de sorumlu tutulması gerektiğini belirtmektedir.
Bu kapsamda yapay zekanın yarattığı riskleri bertaraf edebilmek adına yapay zekanın sebep olduğu zararların tazmininde yapay zekayı işletenin sorumluluğuna gidilmekte, doktrinde ise bu sorumluluk halleri; adam çalıştıranın sorumluluğu, haksız fiilden doğan sorumluluk ve organizasyon sorumluluğu bağlanımında incelenmektedir.
B. Yapay Zekayı İşletenin Hukuki Sorumluluğu
Yapay zeka28; yapay zekayı işleten ve hukuk ilişkisi kavramları ile birlikte değerlendirildiğinde doktrinde tartışma konusu olan bir konu, sorumluluğun kime yükleneceği olmuştur. Yapay zekanın kullanımının yaygınlaşmasıyla birlikte hukuk düzeninde mevcut ve/ veyahut ileride ortaya çıkabilecek riskler ve gereksinimler göz önünde bulundurulmakta, yapay zekaya ilişkin sorumluluk düzenlemesinin gerekli olduğu sonucuna ulaşılmaktadır. Avrupa Parlamentosu29 ve Avrupa Komisyonu30 nezdinde ilgili hukuki düzenlemeler yapma yönünde eğilim görülmekle birlikte, ülkemizde de31 birtakım çalışmalar gerçekleştirilmektedir.
Yapay zekanın sebep olduğu zararlarda yapay zekayı işletenin sorumluluğu hakkında bir görüş, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (“TBK”) adam çalıştıranın sorumluluğu başlıklı m. 66/1’e dayanılacağı ve bu kapsamda tazminat talep edilebileceği yönündedir. TBK m. 66 uyarınca “adam çalıştıran, çalışanın, kendisine verilen işin yapılması sırasında başkalarına verdiği zararı gidermekle yükümlüdür”. Dolayısıyla, bir işin görülmesi sırasında, çalışanın verdiği zararlardan işverenin sorumlu tutulabileceği TBK’da düzenleme altına alınmış ve işçinin sebep olduğu zarardan ötürü işverene başvurulması mümkün hale gelmiştir32. Bu madde doğrultusunda; bir zarar olmalı, bu zarar çalıştırılan bireyin bir eyleminden kaynaklanmalı, meydana gelen zarar ile çalıştırılanın haksız fiili arasında uygun nedensellik bağı da olmalıdır.
Yapay zekanın düşünme, geliştirme ve uygulama kabiliyeti olsa da yapay zekayı faaliyete geçiren yapay zekayı işletendir. Yani yapay zekayı çalıştırılan, yapay zekayı işleteni ise çalıştıran/ işveren olarak görmek bu açıdan yerinde olabilecektir33. Lakin göz önünde bulundurulması gereken bir durum; çalışan ve işveren arasındaki ilişkiden farklı olarak yapay zekayla yapay zekayı işleten arasında bir sözleşme ilişkisinin kurulmamış olması ve yapay zekanın yapay zekayı işletene bir bedel karşılığında çalışmamasıdır. Bu açıdan bakıldığında ise, yapay zekanın adam çalıştıran sorumluluğu bağlamında bir çalışan olamayacağını söylemek gerekecektir.
Yapay zekayı işletenin, yapay zekanın sebep olduğu zararların tazminini haksız fiil hükümlerine göre de yapabileceği, görüşler arasındadır. TBK m. 49 uyarınca haksız fiilden doğan sorumluluk, yalnızca belirli bir kimseye değil herkese karşı uyulması gereken bir yükümlülüğün ihlal edilmesine ilişkindir. Haksız fiilden zarar gören, kendisine zarar verenin haksız fiille aralarında daha önceden herhangi bir münasebet bulunmayan veya mevcut bir münasebet bulunmakla birlikte bu münasebet ihlal edilmeksizin kişilerden birisinin diğerine zarar vermesi halinde haksız fiil hükümlerine göre tazminat talep edebilir34. Aynı şekilde haksız fiilden sorumluluk doğması için, yapay zekayı işleten ile fiilden zarar gören arasında daha önce herhangi bir borç ilişkisinin kurulmuş bulunması şart değildir. TBK m. 49’da düzenlenen haksız fiilin hukuka aykırılık, illiyet bağı, kusur ve zarar olmak üzere dört unsuru bulunmaktadır. Yapay zekanın otonom yapısından ötürü, yapay zekanın sebep olduğu hukuka aykırı bir eylemde bulunmasında yapay zekayı işletenin kusurunu aramak makul görünmemektedir. Bu nedenle haksız fiilden ötürü yapay zekayı işletenin sorumluluğuna gitmek doğru olmayacaktır.
Yapay zekayı işletenin sorumluluğuna ilişkin bir diğer görüş ise, TBK m. 66/3’te düzenlenen organizasyon sorumluluğudur. Doktrinde Büyüktanır tarafından yapay zekayı işletenin sorumluluğunun TBK m. 66/3’de düzenlenen organizasyon sorumluluğu bağlamında çözülmeye çalışılabileceği belirtilmiştir35. Organizasyon sorumluluğu, her ne kadar adam çalıştıran sorumluluğuyla aynı maddede düzenlenmiş olsa da organizasyon sorumluluğu, şartları ve sonuçları dahilinde farklı bir düzenlemedir.
Organizasyon sorumluluğu, bir organizasyonun yalnızca bir işi organize ettiği için, o organizasyon dahilinde meydana gelen zararlardan kusursuz olarak sorumlu olacağını düzenlemektedir. Yargıtay tarafından 1978 tarihinde verilen bir kararda organizasyonun kusursuz sorumluluğuna gidilmiştir. Bir inşaatta vinç yardımıyla kaldırılan bir direk yerleştirilmeye çalışırken, vincin taşıma halkası kopmuş ve aşağıda bulunan üçüncü bir kişinin üzerine düşerek ağır yaralanmasına sebep olmuştur. Bu olayda Yargıtay, şirketin çalışanları bilgilendirmesini ve alanı denetlemesini yeterli bulmamış, söz konusu yaralanmanın şirketin inşaatı dahilinde olması sebebiyle şirketi sorumlu bulmuştur36.
Yapay zekayı işleten açısından düşünüldüğünde ise organizasyon sorumluluğu bakımından incelenmesi gereken; yapay zekayı işletenin en az bir çalışanının yapay zekanın işletildiği yerde, ne şekilde çalıştığı fark etmeksizin, çalışıyor olup olmadığı, yapay zekanın işletilmesinde bir organizasyon olup olmadığı, bu organizasyon bünyesinde meydana gelen bir zarar olup olmadığıdır. Bu perspektiften bakıldığında organizasyon sorumluluğunun geniş uygulama alanı bulduğunu, günümüzde bölge adliye mahkemeleri kararlarına konu olduğu söylenebilmektedir37.
V. SONUÇ
İvmesi giderek artan bir hızla ilerleyen ve kullanımı yaygınlaşan yapay zeka, günümüzde birçok alanda hayatımıza ve bilime katkı sağlamaktadır. Derin bir veri depolama, işleme ve kullanma yeteneğine sahip olan yapay zeka, entegre edildiği sistemlerde işleri kolaylaştırmakta, sonuca gitmede hız kazandırmaktadır. Lakin yapay zekanın bir diğer özelliği olan kendi kendine düşünmesi ve otonom kararlar alabilmesi, yapay zekayı yapay zekayı işletenden bağımsızlaştırmaktadır. Bu durum, doktrinde yapay zekanın hukuki niteliğinin belirlenmesi gerekliliğini doğurmuştur. Yapay zekanın salt eşya olduğunu iddia eden görüşler olduğu kadar; gerçek, tüzel veya elektronik olmak üzere kişilik sahibi olması gerektiğini savunan görüşler mevcuttur. Halihazırda bir mutabakata varılmayan bu görüş ayrılığına ek olarak, yapay zekayı işletenin kim olduğu ve yapay zekanın üçüncü kişilerde sebep olduğu zarar ve kayıpların kime yüklenebileceği de hukukumuzda tartışma konusu olmuştur. Yapay zekayı işletenin sorumluluğu söz konusu olduğunda yapay zekayı işletenin; TBK kapsamında adam çalıştıran sorumluluğu, organizasyon sorumluluğu veya son olarak TMK’nın genel hükümleri uyarınca haksız fiil sorumluluğu çerçevesinde sorumlu tutulacağı görüşleri doktrinde ve uygulamada tartışılmakta, fakat bu hususta henüz bir fikir birliği bulunmamaktadır.
KAYNAKÇA
DAVID CALVERLEY, “Artificial Intelliegence As a Legal Person”, http://www.terasemjournals.org/PCJournal/PC0201/calverley_d.html (Erişim Tarihi: 27.11.2022).
MAIA ALEXANDRE, “The Legal Status of Artificially İntelligent Robots”, https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2985466 (Erişim Tarihi: 27.11.2022).
AYYÜCE KIZRAK, “Motivasyon, Yapay Zeka ve Derin Öğrenmenin Hikayesi”, https://ayyucekizrak.medium.com/motivasyon-yapay-zeka-ve-derin-%-C3%B6%C4%9Frenme-48d09355388d (Erişim Tarihi: 08.12.2022).
BAŞAK BAK, “Medeni Hukuk Açısından Yapay Zekanın Hukuki Statüsü ve Yapay Zeka Kullanımından Doğan Hukuki Sorumluluk’, TAAD, Y. 9, S. 35, 2018.
MERT BAKIRCI, “Yapay Zeka Hakkında Bir Rehber, Nedir, Ne değildir, Ne Olacaktır”, https://evrimagaci.org/yapay-zeka-hakkinda-bir-rehber-nedir-nedegildir-ne-olacaktir-3667 (Erişim Tarihi: 27.11.2022).
SEDA KARA KILIÇARSLAN, “Yapay Zekânın Hukuki Statüsü ve Hukuki Kişiliği Üzerine Tartışmalar”, Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Hukuk Dergisi, Yıl 4, S. 2, 2019.
ÖZGÜR TAŞDEMİR/ ÜMİT VEFA ÖZBAY/ B. ONUR KİREÇTEPE, “Robotların Hukuki ve Cezai Sorumluluğu Üzerine Bir Deneme”, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 69, S. 2, 2020.
CEREN ÖZBEK/ VELİ ÖZER ÖZBEK, “Yapay Zekânın Dâhil Olduğu Suçlar Bakımından Ceza Hukuku Sorumluluğunun Belirlenmesi”, Ceza Hukuku Dergisi, C. 14, S. 41, 2019.
SİNAN SAMİ AKKURT, “Yapay Zekânın Otonom Davranışlarından Kaynaklanan Hukuki Sorumluluk”, Sayıştay Dergisi, S. 13, 2019.
AVRUPA PARLAMENTOSU VE AVRUPA BİRLİĞİ KONSEYİ, “Yapay Zekaya İlişkin Uyumlaştırılmış Kurallara Yönelik Tüzük Teklifi”, Brüksel, 2021.
ONUR SARI, “Yapay Zekanın Sebep Olduğu Zararlardan Doğan Sorumluluk”, TBB Dergisi, S. 147, 2020.
EUROPEAN COMMISSION, “Report From the Commission to the Europaean Parliament, The Council and The European Economic And Social Committee: Report on the Safety and Liability Implications of Artificial Intelligence, the Internet of Things and Robotics.”, 2020.
SELAHATTİN SULHİ TEKİNAY/ SERMET AKMAN/ HALUK BURCUOĞLU/ ATİLLA ALTOP, Borçlar Hukuku Genel Hükümler, 7. Baskı, İstanbul 1998.
HALUK TANDOĞAN, Türk Mesuliyet Hukuku, 1. Baskı, İstanbul 2010.
HALUK N. NOMER, Borçlar Hukuku Genel Hükümler, 18. Baskı, İstanbul 2021.
TÜRKİYE CUMHURİYETİ CUMHURBAŞKANLIĞI DİJİTAL DÖNÜŞÜM OFİSİ BAŞKANLIĞI, “Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi” https://cbddo.gov.tr/SharedFolderServer/Genel/File/TR UlusalYZStratejisi2021-2025.pdf (Erişim Tarihi: 27.11.2022).
TANYA TİWARİ/ TANUJ TİWARİ/ SANJAY TİWARİ, “How Artificial Intelligence, Machine Learning and Deep Learning are Radically Different?” International Journals of Advanced Research in Computer Science and Software Engineering, C. 8, S. 2, 2018.
NIEVES BRIZ/ ALLISON BENDER, “Key Challenges of Artificial Intelligence: Liability for AI Decisions” https://www.businessgoing.digital/key-challenges-of-artificial-intelligence-liability-for-ai-decisions/ (Erişim Tarihi: 27.11.2022).
ERDEM BÜYÜKSAĞİŞ, Hukuk Perspektifinden Yapay Zeka, 1. Baskı, İstanbul 2022.
CEVDET YAVUZ, “Türk Borçlar Kanunu Tasarısı’na Göre Kusursuz Sorumluluk Halleri ve İlkeleri”, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 14, S.4, 2008.
SEFA REİSOĞLU, Türk Borçlar Kanunu Genel Hükümler, 23. Baskı, İstanbul, 2012.
AHMET M. KILIÇOĞLU, Borçlar Hukuku Genel Hükümler, 20. Baskı, Ankara 2016, s.342.
AMEDEO SANTOSUOSSO/ CHLARA BOSCARATO/ FLORO ERNESTO CAROLEO/ LYNETTE RENE LABRUTO/ CHRİSTOPHE LEROUX, “Robots, Market and Civil Liability: A European Perspective In 2012 September”, The 21st IEEE International Symposium on Robot and Human Interactive Communication, 2012.
EMRE BAYAMLIOĞLU, “Akıllı Yazılımlar ve Hukuki Statüsü: Yapay Zeka ve Kişilik Üzerine Bir Deneme”, in: Uğur Alacakaptan’a Armağan, C. 2, İstanbul 2008.
DİPNOT
1 Oracle, Yapay Zeka Nedir? (Erişim Tarihi: 27.11.2022) https://www.oracle.com/tr/artificial-intelligence/what-is-ai/se.
2 Başak Bak, “Medeni Hukuk Açısından Yapay Zekanın Hukuki Statüsü ve Yapay Zeka Kullanımından Doğan Hukuki Sorumluluk’, TAAD, Y. 9, S. 35, 2018 s. 213.
3 David Calverley, “Artificial Intelliegence As a Legal Person”, (Erişim Tarihi: 27.11.2022) http://www.terasemjournals.org/PCJournal/PC0201/calverley_d.html.
4 Onur Sarı, “Yapay Zekânın Sebep Olduğu Zararlardan Doğan Sorumluluk” TBB Dergisi, S. 147, 2020, s. 252.
5 Paulius Čerka/ Grigienė Jurgita/ Sirbikytė Gintarė, “Liability for damages caused by artificial intelligence”, Computer Law & Security Review, U.K., V. 31., S. 3, 2015, p. 378, nakleden: Sarı, p. 523.
6 Türk Dil Kurumu İnternet Sözlüğü, (Erişim Tarihi: 27.11.2022) https://tdk.gov.tr.
7 Oracle, Yapay Zeka Nedir? (Erişim Tarihi: 27.11.2022) https://www.oracle.com/tr/artificial-intelligence/what-is-ai/.
8 Mert Bakırcı, “Yapay Zeka Hakkında Bir Rehber, Nedir, Ne değildir, Ne Olacaktır”, (Erişim Tarihi: 27.11.2022) https://evrimagaci.org/yapay-zeka-hakkinda-bir-rehber-nedir-nedegildir-ne-olacaktir-3667.
9 Emre Bayamlıoğlu, “Akıllı Yazılımlar ve Hukuki Statüsü: Yapay Zeka ve Kişilik Üzerine Bir Deneme”, in: Uğur Alacakaptan’a Armağan, C. 2, İstanbul 2008, p.135.
10 Alexandre Maia, “The Legal Status of Artificially Intelligent Robots”, (Erişim Tarihi: 27.11.2022) https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2985466.
11 Avrupa Parlamentosu ve Avrupa Birliği Konseyi, Yapay Zekaya İlişkin Uyumlaştırılmış Kurallara Yönelik Tüzük Teklifi. Brüksel: 2021.
12 Seda Kara Kılıçarslan, “Yapay Zekânın Hukuki Statüsü ve Hukuki Kişiliği Üzerine Tartışmalar”, Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Hukuk Dergisi, Yıl 4, S. 2, 2019, p. 378.
13 Özgür Taşdemir/ Ümit Vefa Özbay/ B. Onur Kireçtepe, “Robotların Hukuki ve Cezai Sorumluluğu Üzerine Bir Deneme”, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 69, S. 2, 2020 p. 803.
14 Bu konu hakkında bir çalışma için bkz. Ceren Özbek/ Veli Özer Özbek, “Yapay Zekânın Dâhil Olduğu Suçlar Bakımından Ceza Hukuku Sorumluluğunun Belirlenmesi”, Ceza Hukuku Dergisi, C. 14, S. 41, 2019. p. 603 – 622.
15 Kılıçarslan, Tartışmalar, p. 379.
16 European Parliament, Report with Recommendations to the Commission on Civil Law Rules on Robotics, (Erişim Tarihi: 27.11.2022) https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/A-8-2017-0005_EN.html.
17 Kılıçarslan, Tartışmalar, p. 379.
18 Cevdet Yavuz, “Türk Borçlar Kanunu Tasarısı’na Göre Kusursuz Sorumluluk Halleri ve İlkeleri”, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 14, S. 4, 2008; Sefa Reisoğlu, Türk Borçlar Kanunu Genel Hükümler, 23. Baskı, İstanbul, 2012. p.48.
19 Tanya Tiwari/ Tanuj Tiwari/ Sanjay Tiwari, “How Artificial Intelligence, Machine Learning and Deep Learning are Radically Different?”, International Journals of Advanced Research in Computer Science and Software Engineering, C. 8, S. 2, 2018, p. 1.
20 Tiwari, ML and DL. p. 3.
21 Nieves Briz/ Allison Bender, “Key Challenges of Artificial Intelligence: Liability for AI Decisions” https://www.businessgoing.digital/key-challenges-of-artificial-intelligence-liability-for-ai-decisions/ (Erişim Tarihi: 27.11.2022).
22 Briz, Bender, Key Challenges. https://www.businessgoing.digital/key-challenges-of-artificial-intelligence-liability-for-ai-decisions/ (Erişim Tarihi: 27.11.2022).
23 Sinan Sami Akkurt, “Yapay Zekanın Otonom Davranışlarından Kaynaklanan Hukuki Sorumluluk”, Uyuşmazlık Mahkemesi Dergisi, S. 13, 2019, p. 48.
24 Avrupa Parlamentosu ve Avrupa Birliği Konseyi, Yapay Zekaya İlişkin Uyumlaştırılmış Kurallara Yönelik Tüzük Teklifi. Brüksel: 2021.
25 European Parliament, Report with Recommendations to the Commission on Civil Law Rules on Robotics, (Erişim Tarihi: 27.11.2022) https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/A-8-2017-0005_EN.html.
26 Amedeo Santosuosso/ Chlara Boscarato/ Floro Ernesto Caroleo/ Lynette Rene Labruto/ Christophe Leroux, “Robots, Market and Civil Liability: A European Perspective In 2012 September”, The 21st IEEE International Symposium on Robot and Human Interactive Communication, 2012, p. 1051 – 1058.
27 Sarı, Sorumluluk, p. 260.
28 Sam Lehman-Wilzig, “Frankenstein Unbound: Toward a Legal Definition of Artificial Intelligence”, FUTURES: The Journal of Forecasting and Planning, C. 13, S. 6, 1981. p. 443.
29 European Parliament, Study On Civil liability Regime For Artificial Intelligence: European Added Value Assessment https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/STUD/2020/654178/EPRS_STU(2020)654178_EN.pdf. (Erişim Tarihi: 27.11.2022).
30 European Parliament, Report with Recommendations to the Commission on Civil Law Rules on Robotics, https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/A-8-2017-0005_EN.html. (Erişim Tarihi: 27.11.2022).
31 Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi Başkanlığı, “Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi” https://cbddo.gov.tr/SharedFolderServer/Genel/File/TRUlusalYZStratejisi2021-2025.pdf (Erişim Tarihi: 27.11.2022).
32 Ahmet M. Kılıçoğlu, Borçlar Hukuku Genel Hükümler, 20. Baskı, Ankara 2016, p. 342.
33 Ayyüce Kızrak, “Motivasyon, Yapay Zeka ve Derin Öğrenmenin Hikayesi”, https://yapayzeka.ai/motivasyon-yapay-zeka-ve-derin-ogrenmeninhikayesi (Erişim Tarihi: 27.11.2022).
34 Haluk Tandoğan, Türk Mesuliyet Hukuku, 1. Baskı, İstanbul 2010, p. 66.
35 Sarı, Sorumluluk, p. 286.
36 Erdem Büyüksağiş, Hukuk Perspektifinden Yapay Zeka, 1. Baskı, İstanbul 2022. p. 92 – 94.
37 Büyüksağiş, Yapay Zeka. p. 92 – 94.
