Türkiye'de Alan Adları Yönetimi

ÖZET

İnternetin hayatımıza girmesiyle birlikte internet alanı çeşitli açılardan hukuki düzenlemelere tabi tutulmaktadır. İnternet üzerinden paylaşım yapmak üzere edinilen alan adlarının düzenlemesi de bu kapsamda gerçekleşmiştir. Alan adlarının ticaret hukuku ve fikri mülkiyet hukuku ile yakından irtibatı bulunmakta olup; buna ilişkin ulusal ve uluslararası düzeyde çeşitli çalışmalar yapılmaktadır. Ancak alan adı tahsisi ve alan adlarının yönetimi de önem arz etmektedir. Alan adı yönetiminin ulusal ve uluslararası olmak üzere iki yönü bulunmaktadır. Çalışmamızda özel olarak Türkiye’de alan adları yönetimi ele alınacaktır. Bu kapsamda Türkiye’deki alan adı tahsisine ilişkin mevcut “nic.tr” sistemi ve yakın zamanda uygulamaya başlayacak olan “.tr ağ bilgi sistemi (TRABİS)” güncel gelişmeler çerçevesinde incelenecektir.

I. GİRİŞ

İnternetin ve e-ticaretin gittikçe önem kazanması, gerçek veya tüzel kişiler adına internet üzerinden veri girişi yapılmasını ve e-ticaret pazarından faydalanma arzusunu tetiklemiştir. Bu kapsamda kişiler, kendilerine mahsus alan adları üzerinden internet alanında varlık göstermek istemişlerdir. Ayrıca hatırlanması kolay isim ve simgelerin alan adı olarak alınarak daha sonra fahiş rakamlarla satılmaya başlandığı görülmüştür. İnternet alanında gerçekleşen bu gelişmeleri hukuki olarak düzenlemek üzere ulusal ve uluslararası kurumlar vasıtasıyla çeşitli düzenlemeler yapılmıştır. Şüphesiz ki internet alanında önem arz eden hususlardan biri, internet alan adları olmuştur. Alan adının beraberinde getirdiği problemleri çözebilmek ve bu alanı düzenleyebilmek adına gerek Türk hukukunda gerekse uluslararası kurumlarca vaz edilen kurallarda çeşitli düzenlemelere yer verilmiştir. Çalışmamızda öncelikle alan adı kavramı ele alınacak, akabinde Türkiye’de alan adı yönetimi ve buna ilişkin birincil ve ikincil düzenlemeler incelenecektir. Ayrıca, aşağıda detaylı bir şekilde anlatılacağı üzere, İnternet Alan Adları Yönetmeliği’nin1 (“Yönetmelik”) yürürlüğe girmesi sonrası gelişen olaylar çerçevesinde; “.tr” kodlu internet alan adı tahsis ve yönetiminin 2018 yılında Ortadoğu Teknik Üniversitesi’nden (“ODTÜ”) Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu’na (“BTK”) devredilmesi dolayısıyla Türkiye’deki alan adı yönetimi ODTÜ alan adı yönetimi ve TRABİS (.tr ağ bilgi sistemi) şeklinde ikili bir ayrım çerçevesinde açıklanacaktır. 

Alan adı, 5809 sayılı Elektronik Haberleşme Kanunu’nda 2 (“5809 sayılı Kanun”), internet üzerinde bulunan bilgisayar veya internet sitelerinin adresini belirlemek için kullanılan internet protokol numarasını tanımlayan adlar şeklinde tanımlanmaktadır (m. 3/v). İnternetin kullanılmaya başlandığı ilk zamanlarda her internet sitesi için belirli numerik kodlar (ip adresleri) bulunmaktaydı. Bu kodların ezberlenmesinin ve hatırlanmasının zorluğu dolayısıyla alan adı sistemi geliştirildi 3. Alan adının kanuni tanımının da bu yönde olduğu görülmektedir. Yine bu tanımla paralel olarak internet alan adı sistemi, okunması ve akılda tutulması kolay olan ve genelde aranan adres sahipleri ile ilişkilendirilebilen simgesel isimlerle yapılan adreslemede, karşılığı olan internet protokolü numarasını bulan ve kullanıcıya veren sistem olarak ifade edilmektedir 4. Alan adı yönetim sistemi, genel üst seviye alan adları ve ülke kodlu üst seviye alan adları olarak ikiye ayrılmaktadır 5. Genel alan adları yönetimi Tahsis Edilmiş Rakamlar ve İsimler İçin İnternet Kurumu (The Internet Corporation for Assigned Names and Numbers) (“ICANN”) tarafından yürütülmekte iken ülke kodlu alan adları, yetkili ulusal alan adı tescil kuruluşları tarafından gerçekleştirilmektedir. Türkiye’de “.tr” kodlu alan adlarının yönetimi, “.tr” kodlu alan adı tahsisi ve bu alan adlarına ilişkin uyuşmazlıkların çözümü ulusal düzeyde gerçekleştirilmektedir 6. Ancak internet alan adı yönetiminin uluslararası düzlemde koordineli ilerleyebilmesi için, ulusal kodlu alan adlarını tahsis ile yetkilendirilen kurumların faaliyete başlayabilmesi ICANN’ın onayına bağlıdır 7. Bir diğer ifadeyle gerek ulusal gerekse uluslararası alan adı yönetim sistemi içerisinde ICANN önemli işlevleri haizdir. 

Genel üst seviye alan adı yönetimi ile ulusal kodlu alan adı yönetimlerinin farklı olması, Mahkeme kararlarına da konu olmaktadır. Nitekim Yargıtay’ın bir kararında; 8 

“Dava konusu yazıların körfezinsesi.com adlı internet sitesinde yayınlandığı sabittir. ".tr" uzantılı alan adı başvurusunda bulunan yurt içi/yurt dışı tüm kurum, kuruluş ve şahısların, alan adı başvurularını değerlendirmek ve uygun olan başvuruların tahsis işlemlerini sonuçlandırmak görevi Orta Doğu Teknik Üniversitesi (ODTÜ) bünyesinde, ICANN ve IANA rehberliğinde çalışmalarına devam etmekte olan Nic.tr (".tr" Alan Adları) Yönetimi tarafından yerine getirilmektedir. “.tr” uzantılı alan kurmak isteyen gerçek ve tüzel kişiler istenilen evraklar ile yukarıda belirtilen kuruma başvurarak site açtırabildikleri için site ile ilgili bilgilere ulaşılma imkanı vardır. Ancak “.com” uzantılı olan alanlar ile ilgili kimlik bilgilerine ulaşmak imkanı bu kadar kolay olamamaktadır. Günümüzde internet servis sağlayıcıları tarafından belirli bir bedel karşılığında web sayfası oluşturma imkânı bulunmaktadır. İnternet servis sağlayıcısının sağlamış olduğu bu hizmet için verilen bilgilerin gerçek bilgi olması da gerekli değildir. Herhangi bir kişi, gerçekte olmayan bir şahıs adına web sayfası açma imkanı vardır. Her ne kadar davalı dava konusu yazıların içeriğini inkar etmemiş gerçek olduğunu savunmuş ise de yazıları yazan kişinin davalı olup olmadığı, yazılar ile bağlantısının bulunup bulunmadığı, dosya içeriğinden tam olarak anlaşılamamaktadır.” 

şeklinde ifadelere yer verilmek suretiyle “.tr” kodlu alan adları ile ICANN tarafından tahsis edilen alan adları arasındaki farka değinilmiştir. Makalemizde öncelikle genel alan adlarının yönetimine ilişkin kısa açıklamalara yer verilecek, akabinde Türkiye’deki alan adı yönetim sistemi detaylı bir şekilde ele alınacaktır.

II. GENEL ALAN ADLARI YÖNETİMİ

Dünya genelinde alan adı tahsis işlemleri ve alan adı yönetimi, ICANN tarafından yürütülmektedir 9. ICANN, kâr amacı gütmeyen, uluslararası düzeyde organize olan ve bir kamu yararına çalışan özel bir kuruluştur 10. İnternet pazarında rekabeti mümkün kılacak şeffaflıkta ve uluslararası hukuk ve uluslararası anlaşmalarda belirlenen prensiplere uygun olarak faaliyet göstermeyi amaçlayan ICANN’ın görevleri/taahhütleri temel olarak şu şekildedir11:  

• DNS’yi yönetmek; İnternet’in ve DNS’nin güvenliği, şeffaflığı, güvenilirliği ve operasyonel yeterliliği gibi konularda çalışmalar yapmak, 
• DNS’nin her seviyede koordinasyonunu sağlamak; tek ve birlikte çalışabilir İnternet için çalışmak, 
• Kamu ve devlet otoritelerinin tavsiyeleri dikkate alarak gelişim süreçlerini şeffaf ve açık bir şekilde özel sektör olarak yürütmek, 
• Mevcut düzenleme ve kuralları, ayrımcılık uygulamaksızın tarafsız, objektif ve adil bir şekilde uygulamak, ICANN tarafından benimsenen ilke ve taahhütler, Türkiye’deki “.tr” kodlu alan adlarına ilişkin tahsis işlemleri için de geçerlidir. Nitekim İnternet Alan Adları Yönetmeliği’nin 4. maddesinde alan adı yönetiminde geçerli prensiplere yer verilmiştir 12. Dünya çapında alan adlarının ICANN tarafından yönetilmesi, alan adlarının eşsizliğinin sağlanması ve karışıklık yaşanmasının engellenmesi açısından önemli görülmektedir 13.

 ICANN’ın yetki kapsamında kalan alan adlarının, genel olarak herhangi bir ülkeye tahsis edilmemiş alan adları olduğu ifade edilebilmektedir. ICANN, genel üst seviye alan adlarının tahsisini kendisi veya yetkilendirdiği kurumlar üzerinden yapmaktadır 14. Söz gelimi “.com”, “.org”, “.net” gibi yaygın alan adlarının tahsisi, ICANN tarafından yetkilendirilen kuruluşlarca yapılmaktadır. ICANN’ın yetki alanında olan genel üst seviye alan adları yönetiminde kural olarak “ilk gelen alır” prensibinin geçerli olduğu görülmektedir 15.

 ICANN’ın tüm dünyada internet alan adlarının tahsis ve yönetimini yapmak dışında, internet alan adlarından kaynaklanan uyuşmazlıkları çözmek üzere bir tahkim mekanizması da bulunmaktadır 16. Genel üst seviye alan adlarından kaynaklanan uyuşmazlıklarda, ICANN tarafından 24 Ekim 1999’da çıkarılan İnternet Alan İsimlerine İlişkin Uyuşmazlıkların Çözümünde Uygulanacak Yeknesak Kurallar’ın (“UDRP”) uygulanması zorunludur 17.

III. TÜRKİYE’DE ALAN ADI YÖNETİMİ

Türkiye için uluslararası arenada belirlenen kod “.tr” olduğu için, Türkiye’de alan adı yönetimi “.tr” kodlu alan adlarını kapsamaktadır. Ülkemizde ikinci düzey alt alan adı modeli benimsendiğinden dolayı salt alan adının peşinden “.tr” kodu verilmemektedir18. Bir diğer ifadeyle “.tr” kodu, alan adının konusuna ve faaliyet alanına göre “.edu”, “.com”, “.org” gibi kodların devamında kullanılmaktadır. “.tr” kodlu alan adlarının tescili ve yönetimi Türkiye’de 1990 yılından itibaren ODTÜ’ye bağlı “nic.tr” aracılığıyla gerçekleştirilmiştir19. Türkiye’de bu yetki uzun süredir ODTÜ tarafından kullanılıyor olmakla birlikte son zamanlarda, diğer ülkelerde olduğu gibi, alan adı yönetiminin bir kamu kurumunca veya bir kamu kurumunun yönetim ve denetimi altında yapılması için gerekli çalışmalar hız kazanmıştır20. Bu kapsamda 5809 sayılı Kanunu’nun 5. maddesinde; numaralandırma, internet alan adları, uydu pozisyonu, frekans tahsisi gibi kıt kaynaklara dayalı elektronik haberleşme hizmetlerine ilişkin strateji ve politikaları belirlemek yetkisi ve 35. maddesinde; “.tr” kodlu internet alan adlarının tahsisini yapacak kurum veya kuruluşun tespiti ile alan adı yönetimine ilişkin usul ve esasların belirlenmesi görevi Ulaştırma Bakanlığı’na verilmiştir. Bunun üzerine Ulaştırma Bakanlığı’nın 02.03.2009 tarih ve 305 sayılı Bakanlık Onayı uyarınca internet alan adları tahsisi yetkisi BTK’ya verilmiştir. Akabinde Ulaştırma Bakanlığı tarafından 7 Kasım 2010 tarihinde İnternet Alan Adları Yönetmeliği yayınlanmak suretiyle Türkiye’de yeni bir internet alan adı yönetim sistemi öngörülmüştür. TRABİS21 olarak kısaltılan bu sistem ile birlikte “.tr” uzantılı alan adı tahsisi ve bunlara ilişkin uyuşmazlıkların çözümünün kolaylaşacağı daha modern bir internet alan adı yönetiminin olması beklenmektedir. 

Yönetmelik’in internet alan adı yönetimine ilişkin pek çok hükmü TRABİS’in uygulanmaya başlaması ile birlikte yürürlüğe girecektir22. Ancak hâlihazırda TRABİS hala kurulmadığından yeni sisteme geçilmiş değildir. Yönetmelik’in üzerinden yaklaşık 10 yıl geçmesine rağmen TRABİS’in uygulanmaya başlamamış olmasının temel sebebi; 1990’lardan beri .tr uzantılı alan adı tahsisini gerçekleştiren ODTÜ DNS Yönetimi’nin, Türkiye’deki alan adı yönetimi açısından oldukça önemli bir gelişme olan Yönetmelik’in iptali için Danıştay nezdinde iptal davası açmasıdır23. Yönetmelik’in iptaline ilişkin hukuki süreç, TRABİS’in kurulmasının teknik olarak vakit alması, bu süreçte ODTÜ’nün gerekli teknik desteği sağlamaktan imtina etmesi24, BTK’nın yetkili kurum olmasına ilişkin ICANN’ın onay süreci gibi durumlar, TRABİS’e geçişi yavaşlatmıştır. 

Bununla birlikte belirtmek gerekir ki mevzuatta öngörülen sistem çerçevesinde yapılan çalışmalar sonucunda ODTÜ ve BTK arasında devir konusunda anlaşmaya varılarak Aralık 2018 tarihinde protokol imzalanmıştır25. Bu kapsamda, “.tr” kodlu internet alan adı tahsis ve yönetiminin BTK’ya devrine ilişkin işlem ICANN’ın onayına sunulmuş ve 03.05.2019 tarihli ICANN kararıyla devir resmen gerçekleşmiştir. Ancak halihazırda “.tr” kodlu alan adları tahsisi işlemi hala ODTÜ DNS Yönetimi tarafından gerçekleştirilmektedir. Zira geçiş sürecinin sıkıntısız gerçekleşebilmesi için internet alan adı yönetimi, BTK ile ODTÜ arasındaki protokole göre, TRABİS’in faaliyete geçeceği tarihten itibaren iki yıl daha ODTÜ DNS Yönetimi’ne ait olacaktır. Bu sebeple hem mevcut sistemin hem de TRABİS’in uygulamaya başlaması sonrası uygulanacak sistemin ayrı ayrı değerlendirilmesi gerekmektedir.

A. ODTÜ Nezdindeki Alan Adı Yönetim Sistemi

Yukarıda ifade edildiği üzere TRABİS’in uygulamaya başlayacağı tarihe kadar ODTÜ DNS Yönetimi’nin internet alan adı tahsisi ve yönetimi konusundaki yetkisi iki yıl daha devam edecektir. Bu sebeple “Nic.tr” üzerinden yapılacak “.tr” kodlu alan adı başvuru sistemini ele almak önem arz etmektedir.

 ODTÜ nezdinde gerçekleştirilen alan adı tahsis işlemine ilişkin olarak genel bilgi, “.tr Alan Adları, Politikalar, Kurallar ve İşleyiş” (“Kurallar”) isimli rehberde yer almaktadır26. Buna göre gerçek veya tüzel kişiler, online olarak www.nic.tr linki üzerinden alan adı başvurusu yapabilmektedirler. Başvurunun yapılmasının ardından belgeler en geç on beş gün içerisinde ODTÜ Alan Adı İdaresine iletilir. Belgelerin teslim alınmasından sonra iki gün içerisinde alan adı başvuran adı na tahsis edilir. Nic.tr üzerinden belgeli ve belgesiz olmak üzere iki tür alan adı başvurusu yapılabilmektedir (Kurallar, m. 12). ODTÜ DNS Yönetimi nezdinde yürütülen alan adı tahsis sisteminin, ICANN bünyesinde geçerli olan serbest tescil sisteminin aksine, belgeye dayalı tescil sistemi özellikleri ağır basan karma sistem örneği olduğu söylenmektedir27. Bir diğer ifadeyle ODTÜ tarafından alan adı tahsisinde takip edilen genel politikanın oldukça sıkı olduğu ifade edilmelidir28. Bu sebeple pek çok alan adı için ayrıca belge ibrazı zorunlu görülmektedir. Nitekim web.tr, gen.tr, name.tr, tel.tr, vb. alan adı başvurularında alan belge talep edilmezken; com.tr, info.tr, biz.tr, net.tr, org.tr gibi yaygın alan adlarının belgeli olarak müracaat edilmesi gerekir. Belgesiz başvurularda alan adı başvurana derhal tahsis edilirken belgeli başvurular, mevcut kurallar çerçevesinde değerlendirildikten sonra sonuçlandırılmaktadır. Belgeye dayalı alan adı tahsisinde başvuranın, söz konusu alan adının ayırt edici ad veya işaret içermesi ve başvuran tarafından sahip olunması aranmaktadır29. Belgeli başvurular, haksız alan adı tahsisini engellese de, daha zahmetli bir süreç gerektirdiği için “.tr” kodlu alan adlarına ilgiyi de azaltmaktadır30. Bu sebeple Yönetmelik ile getirilen yeni sistemde belgeli başvuru gerektiren alan adlarının alanı daha dardır.

B. TRABİS Alan Adı Yönetimi

İnternet Alan Adları Yönetmeliği, Türk hukukunda daha önceden düzenlenmemiş bir alan olan internet adları hususuna ilişkin temel ilke ve kuralları koymuştur. Bunun yanı sıra Yönetmelik ile birlikte Türkiye’de alan adı tahsisinin, daha pratik bir şekilde yürütülmesi ve uyuşmazlıkların daha hızlı çözülmesi amaçlanmıştır. Öte yandan TRABİS’in uygulamaya geçmesiyle birlikte Yönetmelik’teki hükümlerin tamamı yürürlüğe girmiş olacaktır. Bu sebeplerle internet alan adına ilişkin temel düzenleme olan Yönetmelik hükümleri önem arz etmektedir. 

Öncelikle ifade etmek gerekir ki 5809 sayılı Kanun ile alan adı yönetimi konusunda görevli ve yetkili kılınan BTK’nın görev ve yetki alanına ilişkin detaylar Yönetmelik’te düzenlenmiştir. Buna göre BTK; TRABİS’i kurmak, işletmek veya üçüncü bir tarafça kurulup işletilmesini sağlamak, kayıt kuruluşlarını ve uyuşmazlık çözüm hizmet sağlayıcılarını belirlemek, tahsise açılacak veya kullanımına son verilecek alt alan adlarını belirlemek, belgeli tahsis edilen alt alan adlarının tahsisinde istenecek belgeleri belirlemek, ICANN gibi kuruluşlar nezdinde gerekli çalışmaları yürütmek ile görevlendirilmiştir. Ayrıca BTK, bu görevlerinin ifası ile ilgili gerekli düzenlemeleri yapma ve kayıt kuruluşları ile uyuşmazlık çözüm hizmet sağlayıcılarını denetleme yetkilerine sahiptir (Yönetmelik, m. 15).

 Yönetmelik’te hangi işaretlerin alan adı olarak alınabileceği düzenlenmiştir. Buna göre alan adının; yalnız harfler (a-z), rakamlar (09) ve tire (-) işaretinden oluşması, en az iki en fazla altmış üç karakter uzunluğunda olması, tire (-) işareti ile başlamaması ve/veya bitmemesi, yalnızca üçüncü ve dördüncü karakterlerin birlikte tire (-) olmaması, başkasına tahsisli olmaması ve tahsise kapalı adlar listesinde yer almaması gerekmektedir (m. 6). Bu şartları taşıyan işaret için BTK tarafından yetki verilen Kayıt Kuruluşları’nın internet sitelerinden online olarak alan adı müracaatı gerçekleştirilebilmektedir. 

ODTÜ’nün “Nic.tr” sisteminde olduğu gibi TRABİS’te de belgeli ve belgesiz olmak üzere iki müracaat türü vardır. Belgesiz alan adı tescilinde, ilk gelen alır prensibi geçerlidir (Yönetmelik, m. 8). Ancak ODTÜ sisteminden farklı olarak TRABİS, serbest tescil sistemine daha yakın bir tahsis sistemi öngörmektedir31. Nitekim aşağıdaki tabloda yer alanların dışındaki alan adları tescili için herhangi bir belge ibrazı gerekmemektedir: kuruluşlardır. Kayıt kuruluşu, alan adı başvurusu, yenilemesi, iptali gibi alan adları ile ilgili işlemlerin yapılmasına aracılık eden tarafı ifade etmektedir (Yönetmelik, m. 3). Yönetmelik’te, alan adlarına ilişkin işlemlerin doğrudan BTK aracılığıyla yapılabileceği gibi kayıt kuruluşları vasıtasıyla da yapılabileceği belirtilmiştir. Bu sebeple TRABİS’in uygulamaya başlaması sonrasında alan adlarına ilişkin işlemler için, BTK tarafından yetkilendirilen kayıt kuruluşlarına müracaat edilmesi mümkün olacaktır. Belirli bir kayıt kuruluşu vasıtasıyla alan adı işlemlerini gerçekleştiren kişinin, daha sonra başka bir kayıt kuruluşuna transferi mümkündür (Yönetmelik, m. 20).

 TRABİS ile birlikte alan adlarından kaynaklanan uyuşmazlıklara ilişkin yeni ve alternatif bir çözüm yolu da (Uyuşmazlık Çözüm Hizmet Sağlayıcı) getirilmiştir. Uyuşmazlık Çözüm Hizmet Sağlayıcı; alan adları ile ilgili ihtilafların çözüm sürecini hakemler veya hakem heyetleri vasıtasıyla yürüten ve BTK tarafından belirlenen kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları, üniversiteler veya uluslararası kuruluşlar olarak tanımlanmaktadır (Yönetmelik, m. 3) Yönetmelik’te detayları düzenlenen alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemi ile alan adlarından kaynaklanan uyuşmazlıkların daha hızlı çözülmesi amaçlanmaktadır.

C. Yeni Sistemin Getirdiği Farklılıklar

Yönetmelik ile birlikte, aslında hukuki düzenleme yapılmamış olan alan adları konusu düzenlenmiştir. Bir diğer ifadeyle aslında Yönetmelik’in en temel ve önemli işlevi, internet alan adlarının hukuki bir metin içerisinde düzenlemiş olmasıdır. Zira ODTÜ Alan Adı yönetimi kapsamında kurallar belirlenmiş, DNS Çalışma Grubu oluşturulmuş ve çeşitli şekillerde alan adı yönetimine ilişkin çalışmalar yapılmış olsa da konuya ilişkin hukuki düzenlemeler eksik kalmakta idi. Bu sebeple Yönetmelik ile birlikte internet alan adlarının hukuki bir düzenlemeye tabi tutulması, Türk Hukuku açısından önemli bir gelişme olarak görülmüştür32. 

Türkiye’de alan adı yönetimine ilişkin yukarıda izah edilen her iki sistem kıyaslandığında; ODTÜ Alan Adı tahsis sisteminin daha katı ve çoğunlukla belgeye dayalı olduğu görülürken, BTK’nın denetimindeki TRABİS’in daha serbest bir alan adı yönetimi belirlediği görülmektedir33. Söz gelimi TRABİS’te com.tr, info. tr, org.tr gibi alan adları için belgesiz başvuru yapılması öngörülmektedir. 

ODTÜ Alan Adı Tahsis sisteminde alan adının satışı, devri veya kiralanması yasaklanmıştır (Kurallar, m. 2). Bu yasağın gerekçesi, alan adlarının amacı dışında kullanılmasını engelleme düşüncesi olmuştur34. Oysa Yönetmelik ile birlikte alan adlarının hukuki işlemlere konu olması mümkün kılınmıştır (m. 3). Bir diğer ifadeyle TRABİS ile birlikte artık alan adlarının satışı ve devri mümkün olacaktır35. Ancak önemle ifade etmek gerekir ki Yönetmelik’in tüm hükümlerinin hala yürürlüğe girmemiş olması dolayısıyla mevcut durumda Yönetmelik’e dayalı olarak satış, devir veya kiralama işlemleri gerçekleştirilememektedir. Nitekim konuyla alakalı Yargıtay’ın bir kararında36;

 “Ankara Bölge Adliye Mahkemesince, tüm dosya kapsamı, mevcut delil durumu ve ileri sürülen istinaf sebeplerine göre, internet alan adlarının tahsisini yapacak kurum veya kuruluşun tespiti ile alan adı yönetimine ilişkin usul ve esasların 5809 sayılı Elektronik Haberleşme Kanunu’nun35. Maddesi gereği Ulaştırma Bakanlığı tarafından belirleneceğinin düzenlendiği ve bu doğrultuda Bakanlıkça hazırlanan İnternet Alan Adları Yönetmeliği’nde “.tr” uzantılı internet alan adı sisteminin ve buna ait merkezi veritabanının işletilmesine, rehberin oluşturulmasına, güncellenmesine, rehberlik hizmetinin sunulmasına ve alan adı başvuru işlemlerinin gerçek zamanlı olarak yapılmasına imkân veren “.tr ağ bilgi sistemi (TRABİS)”nin kurulmasının öngörüldüğü, Yönetmeliğin geçici 1. Maddesinde ise bu sistem kurulana kadar mevcut işleyişin devam edeceğinin hüküm altna alındığı, buna göre alan adı yönetiminin yeni sistem henüz kurulmadığından hala davalı üniversite bünyesindeki “nic.tr” yönetiminde olduğu, hukukumuzda internet alan adlarının tahsisine ilişkin konuları düzenleyen bir kanun bulunmasa da, “.tr” uzantılı alan adlarnın belirlenmesi konusunda “nic.tr” bünyesindeki DNS Çalışma Grubu tarafından çıkarılan “.tr” Alan Adları Politikalar, Kurallar ve İşleyiş başlıklı düzenlemenin kanun niteliği taşımamakla birlikte “.tr” uzantılı alan adlarına ilişkin uyuşmazlıklarda uygulanmasına da bir engel bulunmadığı, düzenlemede “.tr” altında yer alacak alan adları ile ilgili yapılan tüm başvurularda, başvuruyu yapan özel ve tüzel kişiliklerin belirtilmiş olan yöntem ve kuralları kabul edeceklerine değinildikten sonra 2. Maddesinde, “.tr” ülke kodu alan adlarının satış, kira ve devrinin yasaklandığının, bu işlemlerin tespiti halinde alan adı tahsisinin iptal edileceğinin ve alan adı düzenlendiği, davaya konu alan adının davacı şirket ile yapılan sözleşme uyarınca dava dışı E… Ltd. Şti.’ye devredildiği, bunun üzerine alan adı tahsisinin iptal edilmesinde herhangi bir usulsüzlük bulunmadığı...” şeklinde ifadelere yer verilmek suretiyle her ne kadar Yönetmelik ile birlikte alan adı yönetiminde bazı değişiklikler yapılmış olsa da, bu değişikliklerin yürürlüğe girecekleri tarihin önem arz ettiği vurgulanmıştır. 

Yönetmelik’in Kayıt Kuruluşları ve Uyuşmazlık Çözüm Hizmet Sağlayıcılarına ilişkin hükümlerinin de Türkiye’deki alan adı yönetiminde bir yenilik olarak telakki edilmesi mümkündür. Özellikle Yönetmelik öncesinde mevzuatımızda “.tr” kodlu alan adlarından kaynaklanan uyuşmazlıklara ilişkin başvurulacak hukuki yollara ilişkin herhangi bir düzenleme öngörülmediği dönemde uyuşmazlıklar DNS Çalışma Grubu tarafından çözülmekteydi. Burada bir çözüme ulaşamayan uyuşmazlıklar ise yetkili yerel mahkemeler tarafından görülmekteydi37. Yönetmelik ile birlikte yeni bir uyuşmazlık çözüm sistemi getirilmiştir38. Buna göre Yönetmelik’te, fikri mülkiyet ve/veya bilişim alanlarında uzman kişilerden oluşan uyuşmazlık çözüm hizmet sağlayıcılarına başvurularak alan adlarından kaynaklanan uyuşmazlıklarının alternatif, hızlı ve ucuz bir yolla çözümü amaçlanmaktadır39. Tahkim aşamasında veya hakem tarafından verilen kararın tebliğinden itibaren on (10) gün içerisinde uyuşmazlığa ilişkin mahkemeye başvurulmaması halinde, hakem kararı TRABİS tarafından uygulanmaktadır. Yönetmelik’te öngörülen tahkim sisteminin, ICANN tahkim sisteminden esinlendiğini söylemek mümkündür40. Uyuşmazlık çözüm hizmet sağlayıcılarına ilişkin Yönetmelik hükümlerinin yanı sıra İnternet Alan Adları Uyuşmazlık Çözüm Mekanizması Tebliği’nde41 de detaylı hükümlere yer verilmektedir.

 Yeni sistemin getirdiği farklılıkların yanı sıra bazı temel hususların aynı suretle korunduğunu belirtmek gerekir. Söz gelimi alan adı alan kişinin üçüncü kişilere ait fikri mülkiyet haklarını ihlal etmesinde ODTÜ Alan Adı İdaresi’nin sorumluluğu olmadığı gibi BTK’nın ve sair kayıt kuruluşlarının da bulunmamaktadır42. Bir diğer ifadeyle kayıt kuruluşu veya müracaat mercii, eski sistemde de yeni sistemde de fikri mülkiyet haklarına dayalı istemlerden sorumlu değildir.

IV. SONUÇ

İnternet alan adları, yaygınlaşan internet kullanımı ve gelişen e-ticaret ile birlikte gittikçe önem kazanmış ve hem ulusal hem de uluslararası düzeyde düzenlenmesi gerekmiştir. İnternet kullanımının uluslararası boyutu dolayısıyla alan adı yönetiminin salt ulusal düzenlemelere tabi olması mümkün değildir. Mevcut sistemde alan adı yönetimi; ulusal ve uluslararası (genel üst seviye) alan adları yönetimi olarak ikiye ayrılmaktadır. Genel üst seviye alan adları yönetimi, Amerika merkezli ICANN isimli kuruluş tarafından sağlanırken Türkiye’de alan adları yönetimini iki dönem olarak ele almak gerekir. İnternet Alan Adları Yönetmeliği öncesinde mevcut olan ODTÜ Alan Adı yönetimi ve Yönetmelik ile öngörülen TRABİS’in uygulanmaya başlaması sonrası uygulanacak sistem arasında farklılıklar bulunmaktadır. Bu çalışmada, yaşanan hukuki süreç ve teknik zorluklar dolayısıyla TRABİS hala uygulanmaya başlamış olmasa da, hem ODTÜ Alan Adı yönetimi hem de Yönetmelik’te öngörülen sistem genel hatlarıyla ele alınmıştır. Ayrıca yeni sistem ile birlikte Türkiye’deki alan adı yönetiminde meydana gelen temel bazı değişikliklere de vurgu yapılmıştır. Henüz uygulamaya geçmediğinden TRABİS’e ilişkin değerlendirmeler çoğunlukla Yönetmelik hükümleri ile sınırlı kalmıştır. TRABİS’in uygulamaya geçmesi sonrası Türkiye’de internet alan adları yönetiminin somut anlamda nasıl geliştiği ve alan adlarından kaynaklı uyuşmazlıkların nasıl çözüme kavuşturulduğu gibi konuların detaylı bir şekilde çalışılması gerekeceği kuşkusuzdur.

KAYNAKÇA

BEREN ŞENTÜRK, Alan Adının Tanıtma Vasıtalarından Doğan Haklara Aykırı Kullanımı, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi

KEMAL ŞENOCAK, “Tescilli Markanın Aynısının veya Benzerinin Alan Adı (Domain Name) Olarak Kullanılması Suretiyle Marka Hakkının İhlali”, BATİDER, 2009, C. XXV, S. 3

MUSTAFA ALKAN/CAFER CANBAY, İnternet Alan Adları Yönetimi, Mevcut Sorunlar ve Çözüm Önerileri, (Erişim: 01.07.2019) https://www.btk.gov.tr/uploads/pages/slug/ internet-alan-adlari-yonetimi-mevcut-sorunlar-ve-cozumonerileri.pdf

NURULLAH BAL, “İnternet Alan Adları ve İnternet Alan Adı Uyuşmazlıklarının Tahkim Yoluyla Çözümlenmesi”, Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2013, C. 17, S. 1-2

SEFER OĞUZ, İnternet Alan Adı (Domain Name) Haklarının Korunması, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi

SEFER OĞUZ, “Alan Adını Düzenleyen Türk İkincil Mevzuatının Değerlendirilmesi”, Terazi Hukuk Dergisi, Eylül 2014, C. IX, S. 97

SENİHA DAL, “Türk Hukukunda İnternet Alan Adları (Domain Names) ve Bu Alandaki Son Gelişmeler”, Marmara Üniversitesi İnsani ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 2010, S. 1

SİNEM KIZILKAYA, “Alan Adı ve Alan Adının Hukuken Korunması”, Terazi Hukuk Dergisi, Ekim 2011, S. 62

TAMER SOYSAL, “İnternet Alan Adları Sistemi ve Tahkim Kuruluşlarının UDRP Kurallarına Göre Verdikleri Kararlara Eleştirel bir Yaklaşım”, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2006, S. 21

ZELİHA KARAMAN, İnternet Alan Adı Uyuşmazlıkları ve Çözüm Yolları, 1. Baskı, Ankara 2017

YARGITAY KARARLARI Yargıtay, 4. C.D., T. 23.05.2007, E. 2006/8350, K. 2007/6880. Yargıtay, 4. C.D., T. 15.11.2016, E. 2015/10593, K. 2016/11227. Yargıtay, 11. C.D., T. 01.07.2019, E. 2018/1996, K. 2019/5016.

DİPNOT

1 07.11.2010 tarih, 27752 sayılı Resmi Gazete (RG).

2 10.11.2008 tarih, 27050 sayılı RG, Mükerrer.

3 Kemal Şenocak, “Tescilli Markanın Aynısının veya Benzerinin Alan Adı (Domain Name) Olarak Kullanılması Suretiyle Marka Hakkının İhlali”, BATİDER, 2009, C. XXV, S. 3, s. 92.

4 5809 sayılı Kanun, m. 3/y.

5 WIPO, Guide to WIPO Domain Name Dispute Resolution. Wipo Publication No: 892(E), 2008, https:// www.wipo.int/export/sites/www/amc/ en/docs/guide-en-web.pdf, (Erişim tarihi, 01.07.2019), s. 3.

6 Zeliha Karaman, İnternet Alan Adı Uyuşmazlıkları ve Çözüm Yolları, 1. Baskı, Ankara 2017, s. 33.

7 https://www.iana.org/reports/2019/ tr-report-20190417.html, (Erişim tarihi, 07.07.2019).

8 Yargıtay 4. H.D., T. 23.05.2007, E. 2006/8350, K. 2007/6880.

9 Şenocak, s. 95.

10 Karaman, s. 33.

11 ICANN, Governance Guidelines, 2008, https://www.icann.org/resources/pages/governance/guidelines-en, (Erişim tarihi, 03.07.2019).

12 MADDE 4: (1) Bu Yönetmeliğin uygulanmasında aşağıda belirtilen temel ilkeler gözetilir: a) Objektif nedenler aksini gerektirmedikçe niceliksel ve niteliksel devamlılık, ayrım gözetmeme, düzenlilik, verimlilik, nesnellik, orantılılık, şeffaflık, kaynakların etkin kullanılması ve teknoloji bağımsız davranılması, b) Serbest ve etkin rekabet ortamının sağlanması ve korunması, c) Tüketici haklarının korunması, ç) Hizmet kalitesinin yükseltilmesinin teşvik edilmesi, d) Uluslararası uygulamaların ve standartların dikkate alınması, e) Alan adlarına yönelik uygulamaların ülke koşullarına uygun, etkin ve uzun vadeli çözümler olması, f) Makul koşullarda, kolaylıkla faydalanılabilecek uygulamaların teşvik edilmesi, g) Gerçek ve tüzel kişilerin talep ettikleri hizmet dışında herhangi bir hizmeti satın almak zorunda bırakılmaması, ğ) Üçüncü kişilerin haklarının korunması.

13 Şenocak, s. 95.

14 Karaman, s. 33.

15 Karaman, s. 34.

16 Sinem Kızılkaya, “Alan Adı ve Alan Adının Hukuken Korunması”, Terazi Hukuk Dergisi, Ekim 2011, S. 62, s. 20.

17 Karaman, s. 37.

18 Seniha Dal, “Türk Hukukunda İnternet Alan Adları (Domain Names) ve Bu Alandaki Son Gelişmeler”, Marmara Üniversitesi İnsani ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 2010, S. 1, s. 482.

19 Şenocak, s. 95.

20 ODTÜ Alan Adı İdaresi’ne ilişkin eleştiriler için bkz. Mustafa Alkan/Cafer Canbay, İnternet Alan Adları Yönetimi, Mevcut Sorunlar ve Çözüm Önerileri, https://www.btk.gov.tr/uploads/pages/ slug/internet-alan-adlari-yonetimi-mevcut-sorunlar-ve-cozum-onerileri. pdf (Erişim tarihi, 01.07.2019), s. 22; Beren Şentürk, Alan Adının Tanıtma Vasıtalarından Doğan Haklara Aykırı Kullanımı, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, s. 15.

21 TRABİS, .tr ağ bilgi sistemi ifadesinin kısaltmasıdır. Yönetmelik’te TRABİS, ““.tr” uzantılı internet alan adı sisteminin ve buna ait merkezi veritabanının işletilmesine, rehberin oluşturulmasına, güncellenmesine ve rehberlik hizmetinin sunulmasına ve alan adı başvuru işlemlerinin gerçek zamanlı olarak yapılmasına imkân veren, tüm bu faaliyetlerin güvenli ve iş sürekliliğini sağlayacak şekilde gerçekleştirildiği sistem” olarak tanımlanmaktadır (3/1-n).

22 Yönetmelik’in salt 14, 15, 24 ve geçici 3. maddeleri yayın tarihiyle birlikte yürürlüğe girmiştir. Yönetmelik’in 13. maddesi, TRABİS’in kurulmasından 3 yıl sonra; Geçici 3. madde, TRABİS’in kurulmasından 12 ay sonra ve diğer Yönetmelik maddeleri de TRABİS’in kurulmasıyla birlikte yürürlüğe girecektir (Yönetmelik, m. 33). Görüldüğü üzere mevcut durumda TRABİS kurulmadığından Yönetmelik’in sadece sayılı birkaç maddesi yürürlüktedir.

23 ODTÜ Rektörü Mustafa Verşan Kök’ün 8 Mayıs 2019 tarihli açıklamasında; Danıştay nezdindeki hukuki sürecin, tarafların anlaşmasına yönelik tavsiye kararı ile sonlandığına ilişkin bkz. https://turk-internet.com/ odtu-rektorlugu-nic-tr-devri-icin-btkile-anlasma-yapmis/ (Erişim tarihi, 19.09.2019).

24 Nitekim ODTÜ’nün gerekli teknik desteği sağlamaması dolayısıyla TRABİS’in kurulumunun gecikmesi gerekçesiyle BTK tarafından ODTÜ aleyhine tazminat davası açılmıştır. Bkz. Yargıtay 4. H.D., T. 15.11.2016, E. 2015/10593, K. 2016/11227.

25 Bilgi Teknolojileri İletişim Kurumu, 2018 Faaliyet Raporu, https://www. btk.gov.tr/uploads/announcements/ bilgi-teknolojileri-ve-iletisim-kurumu-2018-faaliyet-raporu-yayimladi/ faaliyet-raporu-2018.pdf, (Erişim tarihi, 03.07.2019), s. 81.

26 Rehbere online olarak ulaşabilmek için bkz. https://www.nic.tr/forms/ politikalar.pdf?PHPSES SID=116531 183281213111116861114 (Erişim tarihi, 03.07.2019)

27 Sefer Oğuz, İnternet Alan Adı (Domain Name) Haklarının Korunması (Hakların Korunması), Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, s. 58.

28 Nurullah Bal, “İnternet Alan Adları ve İnternet Alan Adı Uyuşmazlıklarının Tahkim Yoluyla Çözümlenmesi”, Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2013, C. 17, S. 1-2, s. 339.

29 Oğuz, Hakların Korunması, s. 61.

30 Dal, s. 487.

31 Oğuz, Hakların Korunması, s. 59.

32 OĞUZ, Hakların Korunması, s. 449.

33 Sefer Oğuz, “Alan Adını Düzenleyen Türk İkincil Mevzuatının Değerlendirilmesi” (İkincil Mevzuat), Terazi Hukuk Dergisi, Eylül 2014, C. IX, S. 97, s. 73.

34 Bal, s. 340.

35 Karaman, s. 42.

36 Yargıtay 11. H.D., T. 01.07.2019, E. 2018/1996, K. 2019/5016.

37 Bal, s. 488.

38 Yönetmelik ile getirilen uyuşmazlık çözüm yönteminin “.tr” kodlu alan adlarını kapsadığına, ülke kodu taşımayan alan adlarından kaynaklanan uyuşmazlıklarının ICANN Tahkim Usulüne göre çözüleceğine ilişkin bkz. Tamer Soysal, “İnternet Alan Adları Sistemi ve Tahkim Kuruluşlarının UDRP Kurallarına Göre Verdikleri Kararlara Eleştirel bir Yaklaşım”, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2006, S. 21, s. 502-503.

39 Bal, s. 494.

40 Bal, s. 494.

41 21.08.2013 tarih, 28742 sayılı RG.

42 Alkan/Canbay, s. 15.