ÖZET
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu uyarınca yatlar, gemi niteliğini haizdir. Türkiye’de yatlar, Milli Gemi Sicili’ne, Türk Uluslararası Gemi Sicili’ne veya Bağlama Kütüğü’ne tescil ettirilebilir. Ancak maliklerin yatlarını, tescil için aranan şartların hafifliği, ekonomik avantajların bulunması ve “kolay bayrak” (flag of convenience) düşüncesi gibi gerekçelerle yurt dışındaki sicillere tescil ettirmeyi tercih ettikleri görülmektedir. Bu çalışmada söz konusu sicillere tescil şartları ve kolay bayrak seçiminde dikkat edilmesi gereken hususlara değinilmiştir.
I. GİRİŞ
Günümüzde dünya filosunun neredeyse dörtte üçü, kendi ülkelerindeki sicillere kayıt edilmekten kaçınılarak, kendi ülkesi dışındaki bir ülkenin bayrağı altında tescil edilmiştir1. Ancak, vergisel avantaja2 sahip yurt dışındaki sicillerin hukuk güvenliği sorunu bulunmaktadır3. Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı (“UNCTAD”) 1981 yılında yayınladığı bir rapor4 ile söz konusu güvenlik sorunlarını kamuoyuna duyurmuştur. Bu sorunların oluşmasının başlıca nedeni, bu sicillerin Panama, Bahamalar gibi az gelişmiş ülkelerde olmasıdır. Bu nedenle, gemilerin uluslararası güvenlik ve çevresel standardını sağlamak adına liman devleti kontrolü üzerine idari bir sözleşme olan Paris Memorandumu Ocak 1982’de on dört ülke tarafından imzalanmıştır. Bugün itibariyle Paris Memorandumu Organizasyonu’na (“Paris Organizasyonu”) Kuzey Amerika ve Avrupa havzasını kapsayan yirmi yedi denizcilik idaresi üye olup, Türkiye üye değildir.
Paris Organizasyonu yıllık raporlarıyla bayrakları incelemeye tutup, sınıflandırmaktadır. Paris Organizasyonu’nun yıllık raporlarında bayraklar, beyaz, gri ve siyah olarak listelenmektedir. Beyaz liste düşük riskli bayrakları gösterirken, siyah liste ise yüksek riskli bayrakları işaret etmektedir5. Diğer yandan, ülkeler de kolay bayrağa karşı tedbirlerini almaktadır. T.C Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığı’nın (“Bakanlık”) 2014/260 sayılı Uygulama Talimatı6 uyarınca ülkemiz limanlarındaki taşımacılığın standarda uygun gemiler ile yapılmasını sağlamak üzere, gemide yaşam ve çalışma koşulları bakımından da uluslararası sözleşmelere ve ulusal mevzuata uygunluklarının kontrol edilmesi ve uygun olmayanlar hakkında yaptırım uygulanması kararlaştırılmıştır. Bu kapsamda kolay bayrağa karşı tedbir almak ve kolay bayrağın sağladığı vergisel avantajı sağlamak adına Türkiye’de Türk Uluslararası Gemi Sicili7 (“TUGS”) kurulmuştur.
Yatların yurtdışındaki açık sicillere ve Türk sicillerine kaydedilmesine, söz konusu sicillerin yat malikleri açısından neden tercih edilebilir olduğuna ve dezavantajlarına aşağıda değinilmiştir.
II. AÇIK SİCİLLER
1982 tarihli Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi’ne göre, devlet ile gemi arasında gerçek bir bağ bulunmalıdır. Bu nedenle, yakın zamana kadar gemiler, kendi ülkelerinin bayrakları ile seyrüsefer etmekteydi. Fakat, yirminci yüzyılın başları ile birlikte gemi malikleri, Panama gibi az gelişmiş ülkelerdeki açık sicillere gemilerini tescil etmişlerdir.
Açık siciller, bir yandan yat maliklerinin yatlarını tescil etmeleri için usuli ve ekonomik anlamda en avantajlı sicili seçmeleri için alternatif oluştururken diğer yandan, bir takım hukuksuz ve devlet denetiminden uzak uygulamalar nedeniyle malikleri zarara uğratmaktadır. Kimi siciller yatların bayraklarını kırk sekiz saat içinde değiştirmekte, kimileri ise basit bir form ile bayrak değişimini gerçekleştirmektedir. UNCTAD yayınladığı rapor8 ile açık sicillerin güvenlik zaafları konusuna parmak basmıştır. Söz konusu raporda; (i) gemilerin gerçek maliklerinin tespit edilemediği, (ii) gemi adamlarının, açık sicilin sunduğu kolay bayrak vatandaşı olmadıkları için, kolay bayrak devletini ziyaret etmeyerek kendileri hakkında yürütülen yasal işlemlerden kaçınabilmeleri, (iii) kolay bayrak sunan açık sicillerin yapılarının şeffaf olmaması nedeniyle bu sicillere tescil ettirilen gemilerde güvenlik sorunlarının görülmesi hususlarına değinilmiştir. Bunun dışında kaçırılmış gemiler ile hayalet gemilerinin, sahte belgelendirmenin9, kaçakçılık ve uluslararası terörizmin kolay bayrak sağlayan açık siciller ile bağlantılı olduğu görülmektedir.
Açık sicil uygulamasının Panama devletinde başlaması, Panama sicilinin elektronik ortamda gemilerin tescilini kolaylıkla sağlaması gibi avantajları ile Panama, en büyük deniz filosuna sahip devlet haline gelmiştir. Ekonomisinin büyük bir bölümünü sicildeki ücret, servis ve vergilerden sağlayan Panama devletini, Liberya, Marshall Adaları, Honduras takip etmektedir.
III. YATLARIN TÜRK SİCİLLERİNE KAYDEDİLMESİ
Açık siciller faaliyetlerini devam ettirecek olsa da uygulamadaki sorunların ortadan kalkması gerekmektedir. Gemilerin gerçek maliklerinin belirlenebilir olması için gemi ile bayrak devleti arasında gerçek bir bağ bulunmalıdır. Kurulacak gerçek bağ ile ancak bayrak devleti, gemi üzerinde egemenliğini tahsis edebilecektir. Egemenliğinin bir sonucu olarak, devlet gemi maliklerinin sosyal ve ekonomik olarak güvenliğini sağlayacak tedbirleri alacaktır. Devletlerin söz konusu tedbirleri alması ile açık sicillerin vergisel avantajları yine de bertaraf edilemediği için Türkiye’de TUGS kurulmuştur. Ancak TUGS’a tescil şartları yatlar için kolaylık sağlamaktan uzaktır. Yabancı bayraklı ve/veya yurtdışında inşa edilen yatlar ancak Bağlama Kütüğü’ne tescil ettirilebilir.
Aşağıda yatların Bağlama Kütüğü, MGS veya TUGS’a kaydedilmesi hususları anlatılmıştır.
A. Yatların Bağlama Kütüğü’ne Kaydedilmesi
Bağlama Kütüğü bir sicil olmayıp sadece bir kayıt düzenidir. Bağlama Kütüğü, her liman başkanlığında ve liman başkanlığının yetki alanında bulunmayan iç sularda Bakanlık tarafından belirlenen belediye başkanlıkları bünyesinde kurulur. Bağlama Kütüğüne, TUGS’a tescilli olanlar ve Milli Gemi Sicili’ne (“MGS”) tescili zorunlu olanlar dışındaki ticari veya özel kullanıma mahsus gemi, deniz ve iç su araçlarının malikleri veya işletenleri, söz konusu gemi, deniz ve iç su araçlarını kaydettirmek zorundadırlar. Bağlama Kütüğü ile tüm gemi ve su, deniz araçları kayıt altına alınmak istenilmektedir. Bağlama Kütüğü’ne kayıtlı gemiler ve tüm iç su araçları, Türk bayrağı çekme hakkı ve yükümlülüğünü düzenleyen Türk Ticaret Kanunu’nun (“TTK”) 940. maddesi hükümlerine bağlı olmaksızın Türk Bayrağı çekerler. Bayrak çekme hakkı için bağlama kütüğü ruhsatnamesi alınır. Malik veya işleten, yatını boy ölçümü işlemi yapıldıktan sonra istediği bağlama kütüğüne kaydettirebilir.
3 Mart 2017 tarihli Resmi Gazete ile yayımlanarak yürürlüğe giren Tebliğ’de10, yabancı bayraklı yatların Bağlama Kütüğü’ne tescili ve Türk karasularında serbest dolaşıma girişinin şartları belirtilmiştir. Tebliğ uyarınca, yurt dışında bulunan veya yabancı bayrak çekilmiş olan gerçek ve tüzel kişilere ait yatların Bağlama Kütüğü’ne kaydedilmesinde dikkat edilecek en önemli husus yatın 27/1/2017 tarihinden önce iktisap edildiği ve bayrağını taşıdığı ülke kayıtlarında olduğunu gösterir belgenin Liman Başkanlığına ibraz edilmesidir.
Bağlama Kütüğü’nün bir sicil olmayıp bir kayıt düzeni olmasının doğurduğu en büyük sorun, bu kütüğe sadece rehin ile ihtiyati tedbir veya ihtiyati haciz yahut haciz kararlarının kaydedilebilmesidir. Kanundan doğan tersaneci ipoteği, sözleşmeyle kurulan gemi ipoteği, gemi üzerinde intifa hakkı, finansal kiralama sözleşmesi veya şerhler11 Bağlama Kütüğü’ne kaydedilemez.
Bağlama Kütüğü ile Türk karasularında seyir eden tüm Türk bayraklı gemilerin kayıt altına alınması amaçlandığı için, Bağlama Kütüğü’nde, TUGS’ta olduğu gibi vergisel muafiyetler veya sınırlı külfetler yoktur. Bunun dışında, ruhsatname harcı TUGS’a göre daha düşüktür12. Öte yandan; Bağlama Kütüğü’ne kayıtlı ve geçerli ruhsatnameye sahip gemi, deniz ve iç su araçları her türlü gemi sağlık resmi ve fener ücretinden muaftır.
Bakanlığın yayınladığı 2015 yılına ait istatistiklere göre13 31 Aralık 2015 tarihinde Bağlama Kütüğü’ne 153 adet özel yat, 775 adet ticari yat kayıtlıdır.
B. Yatların MGS’ye Kaydedilmesi
MGS’ye Türk Bayrağı’nı çekme hakkına sahip ticaret gemileri ile yatlar tescil edilebilir14. MGS’ye, Türk gemisi olmayan gemiler, yabancı bir gemi siciline kayıtlı bulunan Türk gemileri ve münhasıran bir kamu hizmetinin görülmesine özgülenmiş gemiler tescil olunamaz. Dolayısıyla, yabancı bayraklı yatlar MGS’ye tescil olunamamaktadır. TTK’da, MGS’ye tescile zorunlu gemiler hükme bağlanmış olup şahsi veya ticari kullanıma özgü yatların tescili ihtiyaridir.
Bakanlığın uygun göreceği yerlerde gemi sicili tutulur. Geminin Türk Bayrağını çekme hakkı, sicil müdürlüğünün geminin sicile kaydedildiğini gösteren gemi tasdiknamesi ile ispat olunur. Gemi tasdiknamesi alınmadıkça, Türk Bayrağını çekme hakkı kullanılamaz. Tasdiknameye, sicil kayıtları aynen ve tam olarak geçirilir. Gemi tasdiknamesinde ayrıca geminin tescili için aranan belgelerin ibraz edildiği ve onun Türk Bayrağını çekme hakkına sahip olduğu da gösterilir.
MGS bir sicil olduğu için, sözleşmeyle kurulan gemi ipoteği, kanundan doğan tersaneci ipoteği, gemi üzerinde intifa hakkı, finansal kiralama sözleşmesi15, şerhler, ihtiyati tedbir ve ihtiyati haciz hakları MGS’ye kaydedilebilir.
C. Yatların TUGS’a Kaydedilmesi
TUGS’un kuruluş amacı gemi maliklerinin gemilerini kolay bayrak sağlayan ülkelerin siciline kaydettirmesini önlemektir. Türk Uluslararası Gemi Sicili Kanunu’nun (“TUGSK”) yürürlüğe girdiği tarihte MGS’ye kayıtlı bulunan bütün gemiler ve yatlar ile yurt içinde inşa edilen gemiler ve yatlar TUGS’a tescil edilebilir. TUGSK şahsi amaçlı kullanılan yatları kapsam dışında bıraktığından TUGS’a sadece ticari yatlar kaydedilebilir. Ayrıca, TUGS’a, Türkiye’de mukim Türk ve yabancı uyruklu gerçek kişiler ile Türkiye’de Türk mevzuatına göre kurulmuş şirketlere16 ait gemiler ve yatlar tescil ettirilebilir.
Bağlama Kütüğü’nden farklı olarak Türk Uluslararası Gemi Siciliği Yönetmeliği17 uyarınca TUGS’a, ipotek ve diğer benzeri işlemler, TTK, TUGSK ve Gemi Sicili Nizamnamesi’ne aykırı olmamak şartıyla tescil edilmektedir. TUGS’un vergisel avantajlarına gelindiğinde ise TUGS’a kayıtlı gemilerin ve yatların işletilmesinden ve devrinden elde edilen kazançlar, gelir ve kurumlar vergileriyle fonlardan istisna olduğunu belirtmek gerekir. TUGS’a kaydedilecek gemilere ve yatlara ilişkin alım, satım, ipotek, tescil, kredi ve navlun mukaveleleri; damga vergisine, harçlara, banka ve sigorta muameleleri vergisine ve fonlara tâbi tutulmazlar. Kayıt harcı ise Bağlama Kütüğü’ne nazaran yüksektir. Bununla birlikte, TUGS’a kayıtlı gemi ve yat doğrudan veya çift (dual) klas olarak Türk Loydu’na kayıtlı ise kayıt harcı ve yıllık tonaj harcı bedellerinde yüzde elli indirim yapılır. Finansal kiralama firmaları adına TUGS’a kayıtlı gemi ve yatların mülkiyetinin finansal kiralama sözleşmesi hükümleri gereğince kiracıya devri gerektiğinde, gemi veya yatı kendi adına tescil ettirecek kiracıdan kayıt harcı alınmaz. TUGS’a kayıtlı gemilerde ve yatlarda çalışan personele ödenen ücretler gelir vergisi ve fonlardan müstesnadır.
Son olarak belirtilmelidir ki yat malikleri için Türk sicillerini tercih edilebilir kılmak adına yatlardaki özel tüketim vergisi oranı yüzde sıfır (%0) olarak Bakanlar Kurulu’nun 2017/9759 sayılı kararı ile belirlenmiştir18.
IV. SONUÇ
Bağlama Kütüğü’nün bir sicil niteliğinde olmaması, dolayısıyla bu kaydın üzerine rehin ile ihtiyati tedbir veya ihtiyati haciz yahut haciz kararları dışında bir sınırlı ayni hak kaydedilememesi sebebiyle bu kütüğün işlevsiz kılındığı söylenebilecektir. Kolay bayraklı sicillere şahsi kullanım amaçlı yat maliklerinin yatlarını tescil ettirmesinin önüne geçmek adına TUGS’a söz konusu şahsi kullanım amaçlı yatların ve yurtdışında inşa edilen ve yabancı bayraklı yatların da kaydedilmesi gerektiğinden söz edilebilecektir. Ancak Bakanlık istatistiklerine göre, 2015 yılında İstanbul MGS’ye 3.782 adet gemi kayıtlı iken, İstanbul TUGS’a 992 gemi kayıtlıdır. İzmir MGS’ye 2.754, İzmir TUGS’a 316 adet gemi kayıtlıdır.19 Bununla birlikte aynı listede, 2011 ila 2015 yılları arasında gerek MGS gerek TUGS nezdinde kayıtlı gemilerin sayılarının azaldığı veya aynı kaldığı görülmektedir. TUGS’un kurulma amacı her ne kadar Türk denizciliğinin gelişmesi düşüncesi olsa da fiili durum bunu yansıtmamakta olup, kolay bayrak sunan Panama ve Liberya’daki açık sicillerin, düzenlemelerini İMO standartları ile uyumlu hale getirmeleri ile bu devletlerin Türkiye ile birlikte beyaz listeye girmeleri bu sicilleri gemi malikleri tarafından tercih edilebilir kılmaktadır.
KAYNAKÇA
Savaş Yigen, “Türk Uluslararası Gemi Siciline Kayıtlı Gemilere Tanınan Ayrıcalıklar”, TAAD, Yıl:6, Sayı:22, Temmuz 2015.
“Why So Many Shipowners find Panama’s Flag Convenient”, BBC NEWS LATIN America & Caribbean, 04.08.2014, http://www.bbc.com/news/worIdlatinamerica-28558480 (Son erişim: 02.02.2017).
Togan Han Sacaklıoğlu, “Donatanlar Açısından Bayrak Seçiminde Gözönünde Bulundurulması Gereken Kriterler”, Uluslararası Deniz ve Ticaret, Haziran 2005.
Deniz Ticareti 2015 Yılı İstatistikleri, Deniz Taşıtları, Denizyolu Taşıma ve Teşvik İstatistikleri, http://www.ubak.gov.tr/BLSM_WIYS/DTGM/tr/ Kitaplar/20161116_165220_64032_1_64480.pdf (Son erişim: 09.03.2017).
FOOTNOTE
1 “Why So Many Shipowners find Panama’s Flag Convenient”, BBC NEWS LATIN America & Caribbean, 04.08.2014, http://www.bbc.com/news/worIdlatinamerica-28558480 (Last access, 02.02.2017).
2 Savaş Yigen, “The Privileges of Those Vessels Registered in Turkish International Ship Registry”, TAAD, Year 6, N.22, July 2015, p. 530.
3 Togan Han Sacaklıoğlu, “Donatanlar Açısından Bayrak Seçiminde Gözönünde Bulundurulması Gereken Kriterler”, Uluslararası Deniz ve Ticaret, June 2005, p.76.
4 For the report please see http://unctad.org/en/ PublicationsLibrary/c4ac4d2_en.pdf (Last access: 27.04.2017). 5 For information please sea https://www.parismou.org (Last access: 10.12.2016).
6 http://imo.udhb.gov.tr/dosyam/ Dokumanlar/2014_260.pdf (Last access: 09.03.2017).
7 TIVR has been established under the Code of Turkish International Vessel Registry dated 16.12.1999, numbered 4490.
8 Please see dpn. 4.
9 In 2000, the General Secretary of the International Transport Workers’ Federation (ITF) obtained a Panama Certification which enables him to navigate the ship for 4000 Dollars, without having any training or experience in the maritime field.
10 The Communiqué (Communiqué No: 2017/3) Regarding the Transition of the Ships Which Reside Abroad, and Flag Foreign Flag, to the Turkish Flag published in Official Gazette (OG) dated 03.03.2017, numbered 29996.
11 According to the article 977/1 of TCC; an annotation could be registered under the registry in order to guarantee the establishment or removal of a right on the ship or mortgage or the right to request a change in the contents or ranking of such a right. It is possible to register an annotation under the ship registry for the purpose of guaranteeing a right of claim that would arise in the future or subject to a condition.
12 The license fees are described below according to the lengths of the yachts due to the Code on Fees numbered 492: 406,70 TL from 5 meters to 9 meters, 813,70 TL from 9 meters to 12 meters, 1.627,65TL from 12 meters to 20 meters, 3.255,60 TL from 20 meters to 30meters, 6.511,60 TL from 30 meters or longer.
13 Deniz Ticareti 2015 Yılı İstatistikleri, Deniz Taşıtları, Denizyolu Taşıma ve Teşvik İstatistikleri http://www.ubak.gov.tr/BLSM_WIYS/DTGM/tr/ Kitaplar/20161116_165220_64032_1_64480.pdf (Last access: 09.03.2017).
14 Commercial ships that have the right to flag the Turkish flag, yachts and seaman training ships that are assigned only to the purposes of trip, sport, training, education, science and the ships that are under construction in Turkey on behalf of a foreign state or its citizens, can be registered under NVR.
15 In the application of the article 940 of the Turkish Commercial Code numbered 6102 the lessee is considered owner of the ship.
16 It is sufficient for the companies to be established in Turkey according to the Turkish legislation and it is not required that their partners are Turkish citizens.
17 OG dated 06.06.2000, numbered 24088.
18 OG dated 03.02.2017, numbered 29968.
19 Deniz Ticareti 2015 Yılı İstatistikleri, Deniz Taşıtları, Denizyolu Taşıma ve Teşvik İstatistikleri http://www.ubak.gov.tr/BLSM_WIYS/DTGM/tr/ Kitaplar/20161116_165220_64032_1_64480.pdf (Last Access: 09.03.2017).
