ÖZET
Müşavir Mühendisler Uluslararası Federasyonu (“FIDIC”)1 tarafından yayınlanan “EPC/Turnkey Contract 1st Edition 1999 Silver Book”ta (“Gümüş Kitap”) yer alan standart anahtar teslim sözleşmesinin içerdiği hükümler, büyük çaplı ve kompleks inşaat projelerinde uygulanabilecek temel prensipleri düzenlemektedir. Bu kapsamda Gümüş Kitap, inşaat projesinin genel işleyiş sürecine ilişkin düzenlemeler içermenin yanında bu projelerde söz konusu olabilecek uyuşmazlıklara çeşitli çözüm yolları da sunmakta, bunların en kısa zamanda sistematik olarak ve hakkaniyete uygun şekilde çözülmesini sağlamayı hedeflemektedir. Nitekim Gümüş Kitap kapsamında uyuşmazlık çözüm yolları olarak Uyuşmazlık Çözüm Kurulu (“UÇK”), dostane yollarla çözüm ve tahkim prosedürlerinden bahsedilmiş, uyuşmazlık çözümünde UÇK’ya önemli bir misyon yüklenmiştir. Kendisine yüklenen bu misyona rağmen UÇK’nın uyuşmazlıkları çözerken hangi hukukun kurallarını uygulayacağı hususu, Gümüş Kitap’ın genel hükümleri ve eklerinde2 düzenlenmemiştir. Taraflarca yapılan sözleşmeye uygulanacak hukuk seçiminin, bir yönüyle tarafların kendi aralarındaki ilişkileri hangi kurallara dayanarak yürüteceklerine ilişkin bir seçim olması sebebiyle UÇK’nin, taraflarca kendisine iletilen uyuşmazlığı tarafların “sözleşmeye uygulanacak hukuk” olarak belirledikleri hukuk kuralları çerçevesinde çözmesi gerektiği değerlendirilmektedir.
I. GİRİŞ
İnşaat sektörü, geçmişten günümüze en çok yatırım yapılan sektörlerden biri olma özelliğini korumaktadır. İnsanların teknolojinin gelişimine paralel olarak artan ihtiyaçları, yol, bina, altyapı gibi çeşitli inşaat işlerinin artmasına, pek çok alan ve sektörde söz konusu olduğu gibi inşaat sektöründe de gerçekleştirilen çalışmaların küreselleşmesine yol açmıştır. İnşaat sektöründe faaliyet göstermekte olan kimi inşaat firmaları, özellikle de uzmanlık gerektiren büyük inşaat işlerini yalnızca kendi ülke sınırlarında değil, başka ülkelerde de gerçekleştirmektedir. Ülke sınırlarını aşan ve uzmanlık gerektiren büyük ölçekli inşaat işleri, son derece büyük bir finansman gerektirmenin yanı sıra bütün bu karmaşık prosedürlerin belirli bir düzen içerisinde yürütülebilmesini sağlayan, inşaat işinin tarafları arasında çıkabilecek uyuşmazlıkları önleyecek şekilde kapsamlı ve derin, uyuşmazlık çıkması durumunda ise bunun çözümünü sistematik ve net şekilde öngören sözleşmeleri gerektirmektedir. Bu noktada bahsi geçen ihtiyaçları karşılamada akla ilk gelen ve uygulamada sıkça kullanılan sözleşmeler, FIDIC tarafından yayınlanan uluslararası nitelikteki standart sözleşmelerdir.
Bu makalede öncelikle FIDIC sözleşmeleri genel kapsamıyla ele alınmakta, ardından FIDIC Gümüş Kitap sözleşmelerinin uygulanmasında uyuşmazlık çıkması durumunda uygulanabilecek uyuşmazlık çözüm yolları ile uyuşmazlıkların çözümü kapsamda UÇK kurumu incelenmektedir. Son olarak, UÇK’nın uyuşmazlıkları ne şekilde ve hangi hukuku uygulayarak çözeceği üzerinde durulmaktadır.
II. FIDIC VE FIDIC SÖZLEŞMELERİ
A. FIDIC Nedir?
FIDIC, Müşavir Mühendisler Uluslararası Federasyonu’nun Fransızca ismi, The Federation Internationale des Ingénieurs Conseils’in kısaltmasıdır. 1913 yılında kurulan FIDIC’in üyeleri, müşavir mühendislerin ulusal birliklerinden oluşmaktadır. Günümüzde doksan yedi ülkeden çeşitli üyeleri kapsamakta olan FIDIC’in Türkiye’deki temsilciliğini 1987 yılından bu yana Türk Müşavir Mühendisler ve Mimarlar Birliği yürütmektedir. FIDIC, işler ve bu işleri yapan müşteriler, müşavirler, taşeron müşavirler, iş ortaklıkları ve temsilciler için uluslararası standart sözleşme formlarının yanı sıra standart ön-yeterlilik formları gibi çeşitli materyaller yayınlamaktadır. FIDIC tarafından ayrıca, yönetim sistemleri ve iş süreçleri üzerine faaliyet raporları, mütalaa belgeleri, kılavuzlar, eğitim kitapçıkları gibi iş uygulamasına yönelik dokümanlar da yayınlanmaktadır3.
B. FIDIC Sözleşmelerine Genel Bir Bakış
FIDIC tarafından hazırlanan sözleşmeler, pek çok inşaat projesine uygulanabilecek standart nitelikte hükümler içermektedir4. FIDIC sözleşmeleri, içerdikleri standart nitelikte hükümlerin yanı sıra proje özelinde düzenlenmesi gereken özel hükümlerin ne şekilde hazırlanacağına ilişkin yönlendirmeleri de kapsamaktadır. Bu sözleşmeler, içerdikleri standart hükümlerin uygulanabilecekleri inşaat projelerinin özelliklerine göre FIDIC tarafından yayınlanan farklı kitaplarda yer almakta olup, bu kitaplar çeşitli renkler ile anılmaktadır. Sözleşmeler hakkında yayınlanan bu kitaplar; “Kırmızı Kitap5” , “Sarı Kitap6” , Gümüş Kitap7 ve “Yeşil Kitap”8tır. Kırmızı Kitap, iş sahibi tarafından tasarlanan inşaat ve mühendislik işlerine ilişkin sözleşme şartlarını; Sarı Kitap, yüklenici tarafından tasarlanan elektrik ve makine tesis, inşaat ve mühendislik işlerine ilişkin tesis ve tasarım, yapım sözleşmesi şartlarını; Yeşil Kitap, kısa formdaki sözleşme şartlarını ve Gümüş Kitap ise mühendislik, tedarik ve inşaat sözleşmesi (engineering, procurement and construction) ve anahtar teslim proje sözleşmeleri şartlarını içermektedir.
1. Gümüş Kitap’ın Özellikleri
Makalenin ileriki bölümlerinde özellikle çıkabilecek uyuşmazlıklar için öngördüğü çözüm yolları hakkında açıklamalara yer verilecek olması nedeniyle, Gümüş Kitap’ın genel özelliklerini tanıtma ihtiyacı duyulmuştur. Gümüş Kitap, genellikle özel olarak finanse edilen yap-işlet-devret (BOT) projeleri, altyapı (yol, köprü, kanalizasyon arıtma tesisi vb.), fabrika, enerji santrali inşaatı gibi sabit fiyatlı anahtar teslim projeleri için uygulama alanı bulmaktadır9. Gümüş Kitap’ta mühendis kavramı yerine iş sahibi ile yüklenici arasında doğrudan bir ilişki bulunmaktadır. Bu ilişkide iş sahibi sürecin finansmanından sorumlu olmakta, yüklenici ise tasarım ve inşaatın bütün sorumluluğunu üzerine alarak bunları sözleşmede kararlaştırıldığı üzere tamamlayarak teslim etmekle yükümlü olmaktadır10. Bu tarz sözleşmelerde iş sahibi işin yapım sürecine, işin yüklenici tarafından sözleşmede belirlenen kriterlere uygun olacak şekilde tamamlanması koşuluyla müdahil olmamaktadır11. Bu sözleşmelerin, sözleşmede işin tamamlanması için belirlenen süre ve ödemenin değişebilme ihtimalinin düşük olduğu işler için kullanılması daha uygun olacaktır. Çünkü bu sözleşmelerin mantığında, sözleşmenin sonradan artabilecek nihai fiyat ve yapım süresinin ekstra riskinin tamamı yüklenicinin sorumluluğunda iken12, yükleniciye ödenmesi gerekecek ekstra bedelin sorumluluğunu ise iş sahibi üstlenmektedir.
III. FIDIC GÜMÜŞ KİTAP’A GÖRE UYUŞMAZLIKLARIN ÇÖZÜMÜ
Yukarıda da bahsedildiği üzere, FIDIC tarafından hazırlanan Gümüş Kitap anahtar teslim sözleşmesinin (“EPC”) uygulandığı inşaat projeleri, oldukça büyük çaplı ve kompleks yapıda olmakta ve işin niteliği dolayısıyla tamamlanmaları uzun zaman almaktadır. Bu durum da bu projelerin yapımı süresince sözleşmenin tarafları arasında çeşitli konularda uyuşmazlıkların çıkabilmesine sebebiyet vermektedir. Gümüş Kitap madde 2013 kapsamında, taraflar arasında çıkabilecek uyuşmazlıklara uygulanabilecek bir uyuşmazlık çözüm yolu mekanizması sunulmuştur. Yine söz konusu 20. Maddede, yüklenicinin süre uzatımı ve ekstra ödeme talebinin olması halinde, bunu hangi sürelerle ve ne şekilde iş sahibine ileteceği de detaylı bir şekilde anlatılmaktadır. Buna göre yüklenici, talebini iletirken süre uzatımı ve ekstra talebinin ortaya çıkmasına neden olan durumu destekleyici materyalleri de iş sahibine iletecektir.
A. FIDIC Gümüş Kitap’ın 20. Maddesi Uyarınca Uyuşmazlıkların Çözümü
Gümüş Kitap kapsamında düzenlenen sözleşmeye taraf olan iş sahibi ve yüklenici arasında bir uyuşmazlığın çıkması durumunda, söz konusu uyuşmazlık Gümüş Kitap madde 20’ye uygun olarak çözülecektir. Gümüş Kitap’ın “UÇK’nın Atanması” başlıklı 20.2. maddesine göre; taraflar arasında bir uyuşmazlık çıkması durumunda bu uyuşmazlık, sözleşmenin “UÇK Kararının Elde Edilmesi” başlıklı 20.4. maddesine uygun olarak UÇK tarafından çözümlenecektir14. Taraflar, içlerinden birinin diğerine uyuşmazlığı UÇK’ya götürme niyeti olduğunu bildirmesinden sonraki yirmi sekiz gün içerisinde UÇK’yı müştereken görevlendirir15.
UÇK, sözleşmenin özel hükümlerine uygun olarak bir veya üç üyeden oluşur. Özel hükümlerde sayının belirtilmemiş olması halinde ve taraflar bu konuda aksini anlaşmamışlarsa UÇK üç üyeden oluşur. Bu üyeler, söz konusu görevi yapmaya uygun ve kalifiye kişiler olmalıdır. Eğer UÇK üç üyeden oluşacaksa, taraflar karşılıklı olarak birbirlerinin onayına sunmak üzere birer üye belirleyecektir. Taraflar bu üyelerin ikisine de danışacak ve kurulun başkanı olarak görev yapacak üçüncü üyeyi kararlaştıracaklardır16. Ancak muhtemel üyelerin yer aldığı bir liste sözleşmeye eklenirse, UÇK’ya atanmayı kabul etmeyen veya bu atanma için uygun olmayanlar hariç olmak üzere üyeler bu listeden seçilecektir17. Sözleşmenin tarafları ile uyuşmazlığı çözecek olan UÇK üye/üyeleri arasında bir anlaşma yapılmalı, imzalanacak olan bu anlaşma sözleşmenin genel koşullarının ekindeki “Uyuşmazlık Çözüm Anlaşması’nın Genel Koşulları”nı, tarafların kendi arasında kararlaştırdıkları tadilleri de kapsayacak şekilde referans almalıdır18.
UÇK üyelerinin görevlerinin sona ermesi ancak tarafların ortak kararıyla mümkün olabilecektir. Taraflarca aksinin kararlaştırılmamış olması halinde, madde 20.4 (Uyuşmazlıkları Çözüm Kurulu’ndan Karar Alınması) uyarınca UÇK’nın uyuşmazlığa ilişkin verdiği kararla birlikte UÇK’nın (her bir üyesi de dahil) görevi sona erecektir. Ancak, madde 20.4 (Uyuşmazlıkları Çözüm Kurulu’ndan Karar Alınması) uyarınca, söz konusu uyuşmazlık için verilen karar tarihi itibarıyla başka bir uyuşmazlığın UÇK’ya götürülmemiş olması gerekmekte olup başka bir uyuşmazlığın UÇK’ya götürülmüş olması halinde UÇK’nın görevinin sona erme tarihi söz konusu uyuşmazlığa ilişkin kararını verdiği tarih olacaktır. UÇK üyelerine sözleşmenin taraflarınca karar verilememesi durumunda ne şekilde bir yol izleneceği de Gümüş Kitap genel koşullar madde 20.3’de düzenlenmiştir.
İşverenin sertifika, talimat, öneri verme ve belirleme veya değerleme yapmasına ilişkin uyuşmazlıklar dahil olmak üzere, taraflar arasında sözleşme sebebiyle veya sözleşmeye bağlı olarak veya sözleşme kapsamındaki işlerin yapımına ilişkin olarak herhangi bir uyuşmazlık ortaya çıktığı takdirde, UÇK’nın karar verme süreci, UÇK’nın sözleşmenin 20.2. ve 20.3. maddesine uygun olarak atanmasının ardından, taraflardan herhangi birinin uyuşmazlığı UÇK’ya götürme talebini, bir kopyasını sözleşmenin karşı tarafına iletmek kaydıyla yazılı olarak UÇK’ya iletmesiyle başlayacaktır. Söz konusu talepte, talebin 20.4. maddeye uygun olarak yapıldığı da belirtilecek, UÇK’nın üç (3) kişiden oluşması halinde talebin kurul başkanına ulaştığı tarih, UÇK’nın talebi aldığı tarih olarak değerlendirilecektir19.
Taraflar uyuşmazlığın çözülebilmesi adına, UÇK’nın uyuşmazlığı çözme sürecinde ihtiyaç duyduğu bilgi ve belgeleri UÇK’ya sağlamakla mükelleftir. Bunun için gerekli olması durumunda, taraflar UÇK’nın inşaat sahasına ve ilgili tesislere girmesine de müsaade etmelidir20. UÇK, tarafların talebini veya uyuşmazlıkları çözüm anlaşmasının genel şartları uyarınca avans ödemesini aldığı tarihten itibaren seksen dört gün içerisinde veya kendisi tarafından teklif edilerek taraflarca kabul edilen bir tarihte, uyuşmazlık hakkında bir karar verecektir. UÇK’nın vereceği kararda, kararın sözleşmenin 20.4. maddesine uygun olarak verildiği belirtilmeli ve karar muhakkak gerekçeli olmalıdır21. Belirtilmelidir ki, madde 20.4’e göre, UÇK üyeleri kendilerine yapılması gereken gerekli ödemeleri almadıkça uyuşmazlığa yönelik bir karar almak ile yükümlü tutulmamışlardır. UÇK tarafından verilen kararın taraflardan herhangi birini tatmin etmediği veya UÇK’nın süresi içerisinde gerekli kararı veremediği durumda, ilgili taraf seksen dört günlük sürenin bitiminden itibaren yirmi sekiz gün içerisinde karşı tarafa karardan tatmin olmadığını bildirebilecektir22. Bu bildirim yapılmadığı takdirde UÇK’nın vermiş olduğu karar, taraflar arasında bağlayıcı ve nihai olacaktır.
Gümüş Kitap EPC sözleşmesinin 20.5. maddesi uyarınca, tarafların sözleşmenin 20.4. maddesinde belirtilen şekilde karardan tatmin olmadıkları bildiriminde bulunmaları üzerine, taraflar uyuşmazlığın çözümü için tahkim prosedürüne başlamadan evvel uyuşmazlığı dostane yollar ile çözme girişiminde bulunmalıdır. Ancak taraflarca aksi kararlaştırılmadığı takdirde, taraflardan herhangi birinin karardan tatmin olmadığını bildirmesini takip eden elli altıncı günde veya elli altıncı günden sonra, taraflar uyuşmazlığı dostane yollarla çözme girişiminde bulunmamış olsa dahi tahkim prosedürü başlatılabilecektir23.
Tarafları tatmin edecek şekilde UÇK tarafından veya taraflarca dostane yollarla çözümlenemeyen uyuşmazlıklar, uluslararası tahkim yoluyla çözümlenecektir. Sözleşmeye göre uyuşmazlık tahkim yoluyla çözümlenirken taraflarca aksi kararlaştırılmadığı takdirde, Milletlerarası Ticaret Odası’nın tahkim kuralları benimsenecek ve tahkim prosedürü sözleşmenin 1.4. maddesinde taraflarca belirlenmiş olan dil ile yürütülecektir. Hakemler, uyuşmazlık ile ilgili her türlü bilgi ve belgeyi inceleyebilecektir24.
Gümüş Kitap’ın uyuşmazlıkların çözümünü düzenleyen 20. maddesinden de anlaşılabileceği üzere, Gümüş Kitap’ta düzenlenen sözleşmenin genel hükümlerinde UÇK’nın taraflar arasında çıkabilecek bir uyuşmazlığı çözerken hangi hukuku uygulayacağına ilişkin açık bir hüküm mevcut değildir. Ayrıca Gümüş Kitap’ın ekinde bulunan ve iş sahibi, yüklenici ve UÇK üyesi arasında imzalanıp tarafların söz konusu anlaşma kapsamında yükümlülüklerini düzenleyen uyuşmazlık çözüm anlaşmasının genel koşulları ve yine Gümüş Kitap’ın ekinde bulunan uyuşmazlık tarafları ve UÇK’nın uyuşmazlık çözümü süreci içerisinde uyması gereken usul kurallarını düzenleyen prosedüre ilişkin kurallarda da UÇK’nın uyuşmazlık konusunu hangi hukuk kurallarını esas alarak çözeceğine dair bir düzenleme yer almamaktadır.
B. UÇK’nın Uyuşmazlıkları Çözerken Uygulayacağı Hukuk
Yukarıda da bahsedildiği üzere UÇK’nın uyuşmazlıkları çözerken hangi hukukun kurallarını uygulayacağı hususu Gümüş Kitap genel hükümleri ve eklerinde açık bir şekilde belirtilmemiştir. Diğer yandan, sözleşme veya proje kaynaklı uyuşmazlıkların UÇK tarafından veya taraflarca dostane yollarla çözülememesi durumunda uyuşmazlığın tahkim yoluna gitmesi üzerine, tahkimde uygulanacak hukukun ne olduğu ise Gümüş Kitap’ta belirlidir. Yukarıda da belirtildiği üzere Gümüş Kitap’ın 20.6. maddesine göre, uyuşmazlık tahkim yoluyla çözümlenirken; taraflarca aksi kararlaştırılmadığı takdirde, Milletlerarası Ticaret Odası’nın tahkim kuralları benimsenecek ve tahkim prosedürü sözleşmenin 1.4. maddesinde taraflarca belirlenmiş olan dil ile yürütülecektir. Gümüş Kitap genel hükümlerinin 1.4. maddesinde uygulanacak hukuka ilişkin de düzenleme mevcuttur. 1.4. maddeye göre, sözleşmeye özel hükümlerde belirlenen hukuk uygulanacaktır. Tarafların Gümüş Kitap’ın 1.4. maddesine uygun olarak özel koşullar kapsamında sözleşmeye uygulanacak hukuku seçebilmelerinin temel mantığı, kendi aralarındaki sözleşmesel ilişkiyi belirli sınırlar ve kurallar çerçevesinde yürütmek istemeleridir. Uygulanabilecek farklı ülke hukuklarının meselelere farklı yaklaşabileceği göz önüne alındığında, tarafların sözleşmeye uygulanacak hukuku seçmeleriyle,ileride, yani sözleşmenin yürürlüğü aşamasında ortaya çıkabilecek durumlarda meydana gelebilecek hukuksal yaklaşım farkı belirsizliğinin önüne geçilmesini bekledikleri düşünülebilecektir. Dolayısıyla, Gümüş Kitap sözleşmelerinde de taraflarca sözleşmeye uygulanacak bir hukuk seçimi yapılmış olması halinde, taraflar arasında doğabilecek bir uyuşmazlığa da tarafların kararlaştırdığı bu hukukun uygulanması uygun düşecektir25.
Gümüş Kitap’a göre uyuşmazlıkları çözüm misyonu üstlenen UÇK’nın, görevini yerine getirirken taraflarca kararlaştırılan hukuk doğrultusunda hareket etmesi yerinde olacaktır. Tarafların sözleşmede hiçbir hukuk seçimi yapmamış olmaları ihtimalinde ise, UÇK’nın uyuşmazlıkları çözerken, meseleye, durumun şartlarına ve sözleşmeye en uygun düşecek hukuku seçerek taraflar arasındaki uyuşmazlığı tarafları tatmin edecek şekilde sonlandırması düşünülebilecektir. Gümüş Kitap kapsamında UÇK’nın taraflar arasında çıkabilecek uyuşmazlıkların çözümü mekanizmalarından biri olarak düzenlenmesinin ardındaki temel mantık, uyuşmazlıkların bu kurum tarafından hızlı ve hakkaniyete uygun olarak çözülmesi beklentisidir. Ayrıca tahkimin niteliği gereği oldukça pahalı bir prosedür olduğu da değerlendirildiğinde, UÇK’nın taraflara uygun maliyetli bir uyuşmazlık çözüm yolu sunması da beklenmektedir. Ancak UÇK’nın uyuşmazlığı çözme sürecinde uygulaması gereken hukuka riayet etmemesi ve ulaştığı sonucun tarafları tatmin etmemesi durumunda uyuşmazlık en nihayetinde tahkime gidecekse, taraflar hem UÇK’ya hem de tahkime para dökmek durumunda kalacak ve UÇK’nın uygulanacak hukuka riayet etmemesi tarafların hukuki menfaatini korumamış olmanın yanında tarafların gereksiz yere yüksek meblağlar harcamasına da neden olacaktır.
IV. KONUYA İLİŞKİN UYGULAMADAN BİR ÖRNEK
Konuya ilişkin olarak, yüklenici ve iş sahibinin farklı ülkelerden olduğu çok büyük bir inşaat projesinde, tarafların gerçekleştireceği projeye uygulanmak üzere FIDIC standart sözleşmelerinden Gümüş Kitap’ta düzenlenen anahtar teslim sözleşmesi seçilmiştir. Taraflar arasında düzenlenen bu sözleşmede götürü bedel benimsenmiştir. Bu inşaat projesinin ileriki bir safhasında yüklenici, inşaat sahasında beklenmedik şekilde ortaya çıkan ve inşaat sürecinin belirli süre boyunca devamını engelleyen bir durumdan kaynaklanan bir sebeple, inşaatın süresinde bitirilememesinden doğan şantiye işletme giderlerinin bedelini iş sahibinden talep etmiştir.
Taraflar arasında inşaat sürecinde yaşanan gecikme dolayısıyla, uyuşmazlık tarihinden önce imzalanmış olan ek sözleşmede düzenlenen hükümlerden birinde şantiye işletme gideri olabilecek masraflar kalem kalem sayılmış, bu giderler ile ilgili olarak iş sahibinden ek ücret talep edilebileceği ve talep edilebilecek ek ücretlerin yine bu ek sözleşmede düzenlenmiş olan formüle uygun olarak hesaplanacağı belirtilmiştir. Bu ek sözleşmenin bir başka hükmünde yüklenicinin şantiye işletme gider kalemleriyle ilgili olarak ek ücret talep edebileceği ve tarafların bu ek ücretler ile ilgili sözleşmenin ekinde düzenlenen prensipleri kabul edeceği belirtilmiştir. Yüklenici de bu ek sözleşmede düzenlenen hükümlere dayanarak makinalarının ve bu iş için gönderdiği personelin vs. belirli bir süre çalışamamasından kaynaklanan bütün masraflarını şantiye işletme giderleri adı altında faturalar ile iş sahibine göstermiş, gecikmeden dolayı zarara uğradığını ve gecikme sebebiyle ek ücret talep ettiğini belirtmiştir. İş sahibi ise yükleniciye bu masrafları çeşitli zamanlarda ek ücret olarak ödediğini belirterek, yüklenicinin bu talebinin yersiz olduğunu iddia etmiştir. Bunun yanında, yukarıda bahsedilen hükümlerde düzenlenmiş olan iş sahibinden talep edilebilecek “ek ücretler”in kapsamı taraflarca farklı yorumlanmıştır. Yüklenicinin talep edebileceği ek ücretlere sözleşme kapsamında herhangi bir sınırlama getirilmediği iddiasına karşın iş sahibi, bu sınırlamanın sözleşme kapsamında yazılmamış olmasının ilgili hükümlerdeki muğlaklıktan kaynaklandığını; iş sahibinden istenebilecek ek ücretlerin sınırsız olarak yorumlanamayacağını; tarafların sözleşme öncesi görüşmelerde bu konuyla ilgili anlaşmaya vardıklarını ve yüklenici tarafın sözleşme öncesi görüşmelerde anlaşılan tutardan daha fazla talep bulunmasının iyi niyet kurallarına aykırı olduğunu ifade etmiştir. Nitekim bu durum, sözleşme hükümlerinin yorumlanması noktasında taraflar arasında bir uyuşmazlığa sebep olmuş ve bu uyuşmazlık taraflarca UÇK’ya iletilmiştir.
Taraflar arasındaki yazışmalarda işveren tarafından özellikle Anglo-Sakson hukuk sistemi ile Kıta Avrupası hukuk sistemi arasındaki farklara vurgu yapılarak, UÇK’nın önüne gelen uyuşmazlığa, bahsi geçen sözleşmeye uygulanacak hukuk olarak seçilen ve Kıta Avrupası hukuk sistemine dahil olan Türk hukukunun uygulanması gerektiği vurgulanmıştır. İşveren tarafın endişesi UÇK’nın, sözleşmeye uygulanacak hukukun taraflarca sözleşmede açıkça benimsenmiş olmasına rağmen UÇK’nin bunu dikkate almayarak Anglo-Sakson hukuk sistemi kurallarına göre uyuşmazlığı çözeceği yönündedir. Zira UÇK tarafından daha öncesinde verilen kararlarda UÇK üyeleri tarafından Anglo-Sakson hukuk sistemi kuralları uygulama alanı bulmuştur. UÇK tarafından taraflarca belirlenen hukukun, uyuşmazlık çözümünde uygulanmaması iki hukuk sistemi arasındaki temel farklardan ötürü, uyuşmazlığın adil ve hakkaniyete uygun bir şekilde çözülememesi riskini yaratmaktadır. AngloSakson hukuk sisteminde taraf iradelerinin sözleşme metni üzerine yansıtıldığı kabul edildiğinden sözleşmenin yorumlanmasına dair genel yaklaşım, sözleşmenin lafzına göre yapılmakta ve taraflar arasında sözleşme öncesi görüşmeler uyuşmazlık çözümünde dikkate alınmamaktadır. Oysa Türk hukukunda mahkeme, tarafların gerçek iradelerini anlayabilmek amacıyla sözleşme hükümleriyle bağlı kalmaz; tarafların gerçek ve ortak iradelerini de sözleşme öncesi görüşmelerin incelenmesi suretiyle araştırır.26 Dolayısıyla, uyuşmazlığın çözümü sırasında UÇK tarafından, taraflarca sözleşmeye uygulanmak üzere seçilmiş olan hukukun uygulanıyor olması taraf menfaatleri açısından önem arz etmektedir. Şayet UÇK, tarafların aralarındaki uyuşmazlığın çözümü konusunda Türk hukuku yerine Anglo-Sakson hukuk sistemi kurallarını uygulayacak ise işverenin beklentisini karşılayamamış olacak ve işveren tarafı tatmin edecek makul bir çözüm üretememiş olacaktır. Bu durum da taraflarca uzun bir uyuşmazlık dönemi yaşanmasına, işin gecikmesine ve gereksiz bir masrafa yol açacaktır. Tarafların UÇK’da çözümlenemeyen uyuşmazlıklarını tahkim yoluna götürmek durumunda kalmaları üzerine, yukarıda da bahsedildiği üzere, daha da çok masraf yapmaları söz konusu olacaktır.
V. SONUÇ
Genel olarak yukarıda da belirttiğimiz gibi, çok büyük inşaat sözleşmelerinin karmaşık, zaman alan ve masraflı yapısı, bunların uygulamasını düzenleyen detaylı sözleşmelere ihtiyaç duyulmasına neden olmaktadır. Bu kapsamda hazırlanmış olan standart FIDIC sözleşmeleri, projelerin taraflarının ihtiyaçları doğrultusunda kullanabilecekleri hükümler içermektedir. Bu kapsamlı sözleşmeler pek tabi bu projelerde söz konusu olabilecek uyuşmazlıklara da çözüm yolları üretmeye çalışmakta, bunların en kısa zamanda, sistematik ve hakkaniyete uygun şekilde çözülmesini sağlamayı hedeflemektedir. Nitekim bu doğrultuda, standart sözleşmelerden olan Gümüş Kitap sözleşmelerinde de uyuşmazlık çözüm yolları olarak UÇK, dostane yollarla çözüm ve tahkim prosedürlerinden bahsedilmiş, bunların sistematik bir şekilde nasıl kullanılacağı anlatılmıştır. Bunun yanı sıra bu sözleşmelerde, taraflar arasında hukuk seçimi yapılmamış olduğunda dahi tahkim uygulamasında hangi hukukun uygulanacağı öngörülmüş olmasına rağmen, UÇK açısından bu husus boşlukta kalmıştır. Bu durumun UÇK’nın uyuşmazlığı doğru ve tarafları tatmin edecek şekilde çözememesine sebep olması, tarafların yalnızca uyuşmazlıklarının çözülememesine değil, fazladan zaman ve para kaybı yaşamasına da sebep olmaktadır. Kanımızca UÇK uyuşmazlıkları çözerken, sözleşmede taraflarca bir hukuk seçimi yapılmışsa buna riayet etmeli, yapılmamışsa da sözleşmeye ve taraflara en uygun olacak hukuku uygulamalıdır.
KAYNAKÇA
http://fidic.org (Son erişim: 26.11.2016).
Nazlı Töre, FIDIC Kurallarının Karşılaştırmalı Hukuktaki Yeri, Ankara 2011 FIDIC Gümüş Kitap, 1999.
Buket Koldaş, FIDIC Kapsamında Uyuşmazlıkların Çözümü, Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2008.
S. Aslı Budak, “Türk Eser Sözleşmesi Hukuku Işığında FIDIC Sözleşmeleri”, Yeşim M. Atamer, Ece Baş Süzel, Elliott Geisinger, Uluslararası İnşaat Sözleşmeleri ve Uyuşmazlık Çözüm Yolları, İstanbul Uluslararası İnşaat Hukuku Konferansları-1, 1. Bası, İstanbul 2016.
DİPNOT
1 Türkçe ismi Müşavir Mühendisler Uluslararası Federasyonu olan federasyonun orijinal Fransızca ismi “The Federation Internationale des Ingénieurs Conseils” olup, İngilizce ismi ise “International Federation of Consulting Engineers” olarak geçmektedir.
2 Gümüş Kitap genel hükümler kapsamında UÇK’ya dair ekler; General Conditions of Dispute Adjudication Agreement (Uyuşmazlıkları Çözüm Anlaşması’nın Genel Şartları) ile Procedural Rules (Prosedüre İlişkin Kurallar) metinleridir.
3 http://fidic.org/about-fidic (Son erişim: 26.11.2016).
4 http://fidic.org/node/7089 (Son erişim: 26.11.2016).
5 Conditions of Contract for Construction For Building and Engineering Works designed by the Employer, 1. Bası, 1999.
6 Conditions of Contract for Plant & Design-Build For Electrical & Mech. Plant & For Building & Engineering Works Designed by the Contractor, 1. Bası, 1999.
7 Conditions of Contract for EPC Turnkey Projects, 1. Bası, 1999.
8 The Short Form of Contract, 1. Bası, 1999.
9 Bkz. http://fidic.org/bookshop/about-bookshop/ which-fidic-contract-should-i-use (Son erişim: 02.05.2017).
10 Nazlı Töre, FIDIC Kurallarının Karşılaştırmalı Hukuktaki Yeri, Ankara 2011, s.15-16.
11 Töre, s.16.
12 Töre, s.16’dan naklen Pierrick Le Goff, A New Standart for International Turnkey Contracts: The FIDIC Silver Book (Une Nouvelle Reference Pour Les Contrats Internationaux Cle En Main: Le Livre Argent de la FIDIC) Int’l Bus. L.J., 2000, s.154.
13 Söz konusu madde başlığı “Claim, Disputes and Arbitration” olarak düzenlenmiştir. Ayrıca belirtildiği üzere makale metni, Gümüş Kitap genel koşullarda yer alan hükümlere göre oluşturulduğundan, taraflar özel koşullarda 20. madde başlığı altında yer alan sürelerde değişiklik yapabileceklerdir.
14 FIDIC Gümüş Kitap, 1999 (FIDIC GK), m. 20.2, s.53.
15 FIDIC GK, m. 20.2, s. 53.
16 FIDIC GK , m. 20.2, s. 53.
17 FIDIC GK, m. 20.2, s. 54.
18 FIDIC GK, m. 20.2, s. 54.
19 FIDIC GK, m. 20.4, s.54.
20 FIDIC GK, m. 20.4, s.55.
21 FIDIC GK, m. 20.4, s.55.
22 FIDIC GK, m. 20.4, s.55.
23 FIDIC GK, m. 20.5, s.55.
24 FIDIC GK, m. 20.6, s.55-56.
25 Buket Koldaş, FIDIC Kapsamında Uyuşmazlıkların Çözümü, Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2008, s.68-69’dan naklen, Yaşar KARAYALÇIN, “İnşaat Sözleşmeleri”, Yöneticiİşletmeci Mühendis ve Hukukçular için Ortak Seminer, Ankara Banka ve Ticaret Hukuku Araştırma Enstitüsü, 18-29 Mart 1996, s.307.
26 S. Aslı Budak, “Türk Eser Sözleşmesi Hukuku Işığında FIDIC Sözleşmeleri”, Yeşim M. Atamer, Ece Baş Süzel, Elliott Geisinger, Uluslararası İnşaat Sözleşmeleri ve Uyuşmazlık Çözüm Yolları, İstanbul Uluslararası İnşaat Hukuku Konferansları-1, 1. Bası, İstanbul 2016, s. 93.
