Cebri İcra Yoluyla Satışlara Dijital Katılım
ÖZET
Teknolojide yaşanan büyük gelişmeler icra hukuku alanında da kendini göstermiş ve cebri icra yoluyla satış işlemlerinin dijital sistemler üzerinden gerçekleştirilmesi hayatımıza girmiştir. Bu uygulama ile daha hızlı ve etkin sonuçlar almak, alacaklı ve borçlunun menfaatlerini en iyi şekilde tatmin etmek amaçlarıyla hareket edilmiş olup eski kırtasiyeci uygulamanın yerine elektronik ortamda teklif sunma, online açık arttırma gibi yöntemler cebri icra yoluyla satış sürecine kazandırılmıştır. Söz konusu dijital yapılanma, her ne kadar icra sürecinde alacaklı ve borçlu adına süreç verimliliğini arttırma amacı taşısa da elektronik altyapının yetersizliği, kullanım ve katılım konusunda yeterli düzeye ulaşılamamış olması ve alışılageldik bir uygulama olmaması sebebiyle bazı problemleri de barındırmaktadır. Bu konuda kapsamlı bir yasama faaliyetinin yanı sıra kullanıcıların sisteme olan güvenini arttırmaya yönelik altyapısal faaliyetlere ihtiyaç duyulmaktadır.
1. GİRİŞ
Türk İcra İflas Hukuku uygulamasında, cebri icra yoluyla alacak takibi neticesinde, alacaklının alacağı mahcuz malın niteliğine bakılmaksızın para ile ödenmek zorundadır. Alacağın takibi neticesinde birbirinden farklı pek çok mal, değer, eşya, gayrimenkul vb. haczedilebilmekle birlikte her halükarda alacak, alacaklıya para ile ödenmektedir. Bu sebeple, cebri icra yoluyla para dışında haczedilen bir şey söz konusu olduğunda alacaklının alacağı tatmin edilmek üzere İcra ve İflas Kanunu (“İİK”) m. 106 ve devamı hükümlerde düzenlenen paraya çevirme usulü uygulanmaktadır.
Mahcuzun paraya çevrilmesi kural olarak açık artırma ile gerçekleştirilmekte olup, bu sayede satış neticesinde elde edilmesi muhtemel tutarın da maksimize edilmesi amaçlanmaktadır. Nitekim bu amaca uygun olarak, değişen ve gelişen teknolojinin de göz önüne alınması neticesinde, İİK m. 126/4 uyarınca açık artırma ihalesinin öncelikle elektronik ortamda yapılacak tekliflerle başlaması düzenlenmiş ve bu usule yönelik hükümlere yer verilmiştir.
Bu çalışmada cebri icra yoluyla satışlara elektronik ortamda yapılan teklifler vasıtasıyla katılımın avantajları ve bu yöntem ile gerçekleştirilen katılımlarda karşılaşılan sorunlar incelerek, uygulamaya yönelik tespit ve değerlendirmelere yer verilecektir. Bir diğer paraya çevirme yolu olan pazarlık usulü elektronik teklif imkânı içermediğinden çalışma kapsamında yer verilmeyecektir.
2. CEBRİ İCRA YOLUYLA SATIŞA DİJİTAL KATILIM
Borçların devlet kuvveti yardımı ile ifası anlamına gelen cebri icra, alacağını ihtiyari şekilde tatmin edemeyen kişilerin hak ve menfaatlerini koruma amacını taşımaktadır1. Bu şekilde, borçlunun sahip olduğu şeyler üzerinde rızası aranmaksızın haciz uygulanmakta ve mahcuzların satılarak paraya çevrilmesi ile de alacaklının alacağı tatmin edilmektedir.
Alacağın alacaklıya para olarak ödenmesi zorunluluğu bulunduğundan İİK m. 106 ve devamı maddelerde haczedilen malların paraya çevrilmesi usulü düzenlenmiştir. Buna göre, alacaklının veya borçlunun satış talebi ile başlayan bu süreç, hacizli malların satılması suretiyle borca yeter tutara ulaşılması durumunda veya her halde hacizli malların tamamının satılması ile sona ermektedir2. Bu yöntemin amacı, haciz uygulanan eşyanın mümkün olan en yüksek bedel ile satışının sağlanarak alacaklının alacağını tatmin etmek olduğu gibi İcra ve İflas Hukuku’nun temel ilkelerinden birisi olan borçlu ile alacaklı arasındaki menfaat dengesinin sağlanabilmesidir. Nitekim mahcuzun satışından elde edilecek gelirin mümkün olan en yüksek tutara çıkarılması ile hem alacaklının hakkı mümkün olan en yüksek şekilde tatmin edilmiş olmakta hem de borçlu borcundan bu oranda kurtulabilmektedir.
İİK’da etraflıca düzenlendiği üzere, cebri icra yoluyla satış, alacaklı veya borçlunun satış talebi ile başlar. Bu talebin ardından satışı istenen mallar menkul ise iki ay içerisinde satış işlemi tamamlanır. Satışı istenen malların gayrimenkul olması durumunda ise satış işlemleri üç ay içerisinde tamamlanır. Ancak her halükarda, satış açık artırma usulü ile ihale yöntemi ile yapılır ve açık artırmaya elektronik ortamda verilen teklifler ile başlanır. Elektronik katılım süreci UYAP sistemi üzerinden yürütülür.
İİK’nın 8/a maddesi uyarınca icra ve iflas dairelerince yapılacak her türlü icra ve iflas iş ve işlemlerinde Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi kullanılır; her türlü veri, bilgi, belge ve karar, Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi vasıtasıyla işlenir, kaydedilir ve saklanır. Bu şekilde tek bir sistem üzerinden yeknesak ve güvenli bir uygulama temin edilmektedir.
Menkul satışı söz konusu olduğunda, elektronik ortamda teklif verme süresi ilk ihaleden on gün önce başlar ve ihalenin yapılacağı günden bir önceki gün saat 23:59’a kadar devam eder. İkinci ihalede ise elektronik ortamda teklif verme birinci ihaleden sonraki beşinci gün başlar ve en az on gün sonrası için belirlenecek ikinci ihalenin tamamlanacağı günden önceki gün saat 23:59’da sona erer. Elektronik ortamda verilecek teklifler haczedilen malın takdir edilen değerinin yüzde ellisinden az olamayacağı gibi; tekliften önce haczedilen malın takdir edilen değerinin yüzde yirmisi oranında teminat gösterilmesi gerekmektedir.
Gayrimenkul satışı söz konusu olduğunda ise elektronik ortamda teklif verme süresi ilk ihaleden yirmi gün önce başlar ve ihalenin yapılacağı günden bir önceki gün saat 23:59’a kadar devam eder. İkinci ihalede ise elektronik ortamda teklif verme birinci ihaleden sonraki beşinci gün başlar ve en az yirmi gün sonrası için belirlenecek ikinci ihalenin tamamlanacağı günden önceki gün saat 23:59’da sona erer. Elektronik ortamda verilecek teklifler haczedilen malın takdir edilen değerinin yüzde ellisinden az olamayacağı gibi; tekliften önce haczedilen gayrimenkul malın takdir edilen değerinin yüzde yirmisi oranında teminat gösterilmesi gerekmektedir.
Yukarıda mevzuat çerçevesinde kısaca açıkladığımız usullere uygun olarak gerçekleştirilen ihaleler neticesinde elde edilen gelir, ilgili mevzuat hükümlerine uygun olarak alacaklıya/alacaklılara para olarak ödenir. Rehinli malın paraya çevrilmesi bakımından, İİK 150/g maddesinin atfıyla rehinli malın satılmasında genel haciz yolu ile takipteki satış usullerinin uygulanacağı öngörülmektedir. Bu itibarla rehinli malların satımında da yukarıda bahsedilen prosedür söz konusu olacaktır.
3. DİJİTAL KATILIM USULÜNÜN AVANTAJLARI
Bilgi toplumunun bir gereksinimi olarak kişilerin işlerini elektronik ortamda neticelendirmesi devleti de bu yönteme yöneltmiştir. Bunun doğal bir sonucu olarak ise e-devlet kavramı ortaya çıkmıştır. “Elektronik bilgi ve iletişim teknolojileri aracılığıyla kamu hizmetlerinin daha etkin, hızlı, şeffaf bir şekilde vatandaşlara, özel sektör kuruluşlarına ve diğer kamu kurumlarına düşük maliyetle sunulmasını3” ifade eden e-devlet uygulamasına paralel olarak yargısal uyuşmazlıklara ilişkin olarak Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (“UYAP”) geliştirilmiş ve kullanımı halen teşvik edilmektedir.
Kişilerin zamandan ve mekândan bağımsız olarak bir diğer ifade ile adliyeye gitmeksizin burada yapabilecekleri işleri ve işlemleri yapmasına olanak sağlanabilmesi için geliştirilen ve kullanımı her geçen gün artmakta olan UYAP vasıtasıyla kişiler, İcra ve İflas Müdürlükleri tarafından gerçekleştirilmekte olan satışlara elektronik ortamda teklif verebilmektedir. Bu sayede, gerek ihaleye katılan kişi sayısının artması ile satılan malın gerçek değerine ulaşması gerekse de ihalelerde şeffaflık sağlanmaktadır.
Elektronik imza ve mobil imzanın istenilen düzeyde yaygınlaşmadığı da göz önüne alınarak imzasız giriş yapılması suretiyle teklif yapılma imkânı tanınmış olması özellikle ihalelere katılan kişi sayısını artırma hedefi bakımından yerinde bir uygulamadır. Buna ek olarak, İcra ve İflas Dairelerinde gerçekleştirilen tüm satışlara elektronik ortamda teklif verilmesine olanak tanınması da sistemin işlevselliğini arttırmaktadır.
Elektronik ortamda gerçekleştirilen teklif sürecinde, satışı gerçekleştirilen mal üzerinde bir başka kişinin daha yüksek teklifte bulunması halinde önceki teklifi yapan kişiye UYAP SMS uygulaması ile bildirim yapılarak, ihalenin daha akıcı şekilde gerçekleşmesi sağlanmaktadır. Ayrıca, elektronik ortamda iletilen tekliflerin İcra ve Müdürlüklerinin mesai saatleri içerisinde değil ihalenin gerçekleştirileceği günden bir önceki gün saat 23:59’a kadar yapılabilmesi de teklif verme süresini artırmakta ve böylece satışa konu malın gerçek değerine ulaşabilmesine katkıda bulunmaktadır. Ayrıca otomatik teklif seçeneği ile kendisinden daha yüksek olarak verilen tekliften sürekli olarak daha yüksek teklif verilmesine olanak sağlanmış olması da ihalenin amacına uygun düşmektedir. Belirtilmesinde fayda bulunmaktadır ki otomatik teklif özelliği yalnızca elektronik ortamda gerçekleştirilen teklif verme sürecinde geçerli olan bir seçenek olup fiziki ihale esnasında bu seçeneğin kullanılmaya devam edilebilmesi mümkün değildir.
İhaleyi kazanan kişi, eğer icra ekranlarında ihale alıcısı olarak kayıtlı ise e-satış portal sayfasında yer alan teklifler bölümündeki bilgilendirme ile ihalenin akıbetini öğrenebilmektedir. Bu şekilde sürecin şeffaflığı sağlanmaktadır.
4. UYGULAMADAKİ SORUNLAR
Elektronik teklif usul ve yönteminin ilk aşamada yalnızca tek bir bankada hesabı olan kişilerin teklif verebiliyor olması ve satışlara elektronik ortamda teklif verilebilmesi için yatırılması gereken teminatın kredi kartı ve benzeri yaygın dijital ödeme araçlarıyla yatırılmasına henüz imkân tanınmıyor olması ise olumsuz yönleri olarak dikkat çekmektedir. Zira bu iki durumda da ihaleye daha fazla sayıda kişinin katılması engellenmiş ve dolaylı olarak malın gerçek değerine ulaşma ihtimali azaltılmış olmaktadır.
Bunlara ek olarak devlet kurumlarının henüz hedeflenen “e-kurum” dönüşümünü tamamlayamamış olmaları, toplum nezdinde e-devlet bakımından kişisel verilerin korunmasına yönelik yeterli derecede güvenin tesis edilememiş olması gibi etkenler de elektronik ortamda teklif sunma seçeneğinin istenilen düzeyde yaygınlaşmasının önüne geçmektedir4. Teklif sürecinin elektronik ortama taşınması ile mevcut bürokrasinin önüne geçilmesi söz konusu olmakta ise de E-devlet sisteminin henüz teknik olarak istenilen seviyeye ulaşmaması ve teknik alt yapıdaki bazı aksaklıklar sebebiyle genel olarak sisteme güvenin henüz tam olarak tesis edilememiş olması, kişisel verilen elektronik ortamda korunmasına yönelik mevzuatın henüz tasarı aşamasında olması ve E-devlet projelerinin arzulanan hıza eriştirilememiş olması da sisteme uyum sağlanması bakımından öne çıkan sorunlar olarak kabul edilmektedir5.
5. SONUÇ
İcra ve İflas Müdürlükleri tarafından gerçekleştirilen cebri icra yoluyla satışlara elektronik ortamda teklif verilmesi suretiyle katılımın sağlanması, kuşkusuz, kişilerin ihalelere katılmasını kolaylaştıran ve satışa konu mahcuzun gerçek değerine ulaşılmasına olanak sağlayan etkili bir yöntemdir. Özellikle bu yöntemle ihalelere daha fazla kişinin teklif verebilmesine olanak sağlandığından alacaklının alacağını tatmin etme oranı ve borçlunun borcundan kurtulma oranı eş değer olarak artmaktadır, bir diğer ifade ile borçlu ve alacaklı arasındaki menfaat dengesi de korunmaktadır.
Ancak halen belirlenmiş tek bir bankada hesap bulundurma zorunluluğu, yatırılması gereken teminatın kredi kartı ile yatırılmasına olanak sağlanmaması gibi elektronik ortamda teklif verme imkânını önemli ölçüde kısıtlayan unsurlar bulunmaktadır. Uygulamada yaşanan bu sorunların çözümüne yönelik olarak gerek toplumda internet kullanımının yaygınlaştırılması gerekse de doktrinde de haklı olarak belirtildiği üzere “belirtilen konuları bir bütünlük içinde ele alacak, işin sahibini belirleyecek temel kuralları ve ilkeleri tespit ve tayin edecek temel bir kanunun hazırlanması” gerekmektedir6. Her ne kadar mevcut uygulamada bazı aksaklıklar yaşansa da cebri icra yoluyla satışlarda gerçekleştirilen ihalelere elektronik ortamda teklif sunulabilmesi hem ihalelerin şeffaflığını arttırması, hem de cebri icra yoluyla satışın amacına uygun olması itibariyle olumlu ve başarılı bir uygulamadır.
KAYNAKÇA
“E-devlet Genel Gerekçe”, 24.03.2015, http://akgul.bilkent.edu.tr/e-devlet/ gerekce.doc
Baki Kuru, İcra ve İflas Hukuku El Kitabı, (Ankara: Adalet Yayınevi, 2013)
Baki Kuru, Ramazan Arslan ve Ejder Yılmaz, İcra ve İflas Hukuku Ders Kitabı, (Ankara: Yetkin, 2013)
Burçin Buran, Türk Vergi Hukukunda Haciz ve Elektronik Haciz Uygulaması, (Manisa: 2013)
Kayhan Delibaş ve Ali Erdem Akgül, “Dünyada ve Türkiye’de E-devlet Uygulamaları: Türkiye’de E-demokrasi ve E-katılım Potansiyellerinin Harekete Geçirilmesi”, Sosyoloji Araştırmaları Dergisi, Cilt 13, Sayı 1, Bahar (2010)
Tülay Baran, “Türk Vergi Sisteminde Cebri İcra Yollarından Haciz Yolu İle Tahsil Elektronik Haciz Uygulaması”, (İzmir: 2014)
Dipnot
1 Baki Kuru, İcra ve İflas Hukuku El Kitabı, (Ankara: Adalet Yayınevi, 2013), 47.
2 Baki Kuru, Ramazan Arslan ve Ejder Yılmaz, İcra ve İflas Hukuku Ders Kitabı, (Ankara: Yetkin, 2013), 304.
3 Kayhan Delibaş ve Ali Erdem Akgül, “Dünyada ve Türkiye’de E-devlet Uygulamaları: Türkiye’de E-demokrasi ve E-katılım Potansiyellerinin Harekete Geçirilmesi”, Sosyoloji Araştırmaları Dergisi, Cilt 13, Sayı 1, Bahar (2010): 105.
4 Burçin Buran, Türk Vergi Hukukunda Haciz ve Elektronik Haciz Uygulaması, (Manisa: 2013), 101.
5 Tülay Baran, “Türk Vergi Sisteminde Cebri İcra Yollarından Haciz Yolu İle Tahsil Elektronik Haciz Uygulaması”, (İzmir: 2014), 128. 6 “E-devlet Genel Gerekçe”, 24.03.2015, http://akgul. bilkent.edu.tr/e-devlet/gerekce.doc.
6 “E-devlet Genel Gerekçe”, 24.03.2015, http://akgul. bilkent.edu.tr/e-devlet/gerekce.doc.
