ÖZET
Sanal para son yıllarda alışveriş alışkanlıklarımızı değiştirecek uluslararası bir etkiye kavuşmuştur. Sanal paranın en popüler türü olan Bitcoin, bir kullanıcıdan diğer bir kullanıcıya doğrudan iletilebilen, işleyişi için bankalara ihtiyaç duyulmayan ve herhangi bir hükümet tarafından kontrol edilemeyen bir sanal paradır. Sanal paranın sağladığı bu serbesti ve kontrolündeki güçlük, kara para aklama suçunun sanal ortamda da işlenebilmesi sorunsalını beraberinde getirmektedir. Bu makalede bir sanal para türü olarak Bitcoin’in kullanımı, yasal durumu, Bitcoin ile işlenebilecek kara para aklama suçu ve buna ilişkin hukuksal düzenlemeler incelenmektedir.
1. GİRİŞ
Günümüzde vazgeçilmez hale gelen internet, kullanımı arttıkça ticari hayata da etki etmektedir. Örneğin elektronik ticaretin yaygınlaşması, dijital ortamların kendine ait bir ekonomik bütünlüğünün oluşmasını sağlamıştır. Giderek daha da gelişen sanal ekonomi sonunda sanal para denilen kendi para birimlerine de sahip olmuştur.
Sanal para teknik bir mekanizmaya depolanan değer birimleridir. Teknik mekanizma olarak farklı şekillerde kullanılmaktadır. Bunlardan ilki çip kartlardır (somut). Elektronik para bu tür kartların çipine yüklenmektedir. Kart sahibi günlük alışverişleri sırasında bu kartı üye iş yerlerinde kullanarak ödemelerini gerçekleştirmektedir. Çipe yüklenen bu paralar, uygun bir kart okuma cihazı vasıtasıyla internette de kullanılabilmektedir. İkincisi ise bilgisayarın hard diskine (ana belleğine) kopyalanan paralardır (virtual currencies). Bu paralar internet üzerinden ödemelerde kullanılabilmektedir1.
Son dönemlerde popülerliğini artıran üçüncü bir çeşit ise dijital kriptolu paralardır (cryptocurrency). Ülkeler, bankalar ya da herhangi bir kuruluşa bağlı olmadan, bir ağ yapısı mantığıyla elde edilen ve arz talep usulü üzerinden fiyatlanan bu dijital para birimlerinden günümüzde en çok kullanılanı Bitcoin’dir. Biz de çalışmamızda bu sistemi esas alarak sanal paranın özelliklerini açıklayacağız. Bitcoin haricinde dünyada; Litecoin, Amazon Coin, Freicoin, Namecoin, Facebook Kontörleri, Peercoin ya da Ripple adında farklı sanal para çeşitleri bulunmaktadır.
2. GENEL OLARAK SANAL PARA VE BİTCOİNİN TANIMI
Sanal para birimleri şüphesiz son on yılın en önemli iktisadi gelişmeleri arasında yer almaktadır. Avrupa Parlamentosu’nun 2009/110/EC sayılı ikinci E-para Direktifi’nde yer alan tanım uyarınca sanal para; “elektronik veya manyetik olarak saklanabilen veya para karşılığı ihraç edilen, ihraççının borcunu ifade eden, ödeme yapmak amacıyla alınan ve elektronik para kuruluşu haricinde gerçek ve hükmi şahıslar tarafından kabul edilen araçlardır.” Bu tanıma göre elektronik parayı nakit paranın elektronik görünümü olarak anlamak mümkündür. Zira ikisinin kullanımında da bir bankanın veya üçüncü bir kişinin onayına ihtiyaç duyulmamaktadır2.
Başka bir görüşe göre sanal para, bir mal veya hizmet alımını bir bilgisayardan diğer bir bilgisayara numara transferi aracılığıyla gerçekleştirme imkânı veren bir sistemdir. Bu işlemler fonların bir taraftan diğer tarafa iletilmesi şeklinde elektronik olarak gerçekleştirilmektedir. Bu nedenle elektronik para, paranın dijital temsili veya geniş bir ifade ile para biriminin temsilidir3. Bu görüşlerden hareketle ortak ve kuşatıcı bir tanım yapmak gerekirse; sanal para, fiziki para birimlerine benzeyen fakat fiziki ortamdan bağımsız mülkiyet nakline ve anlık işlemlere imkan veren, internet esaslı değişim aracı olarak tanımlanabilir.
Bitcoin mübadele edilebilen, ortak bir değer ölçüsü olarak kullanılabilen, bir tasarruf ve yatırım aracı olarak kullanılabilen, merkezi bir birime bağlı olmayan ve tamamen açık kaynak kodlu bir sanal para birimidir. Bitcoinler internette işlem görmektedir. Günümüzde Bitcoin kullanarak online alışveriş sitelerinden web-hosting hizmeti, kitap, oyun veya her türlü elektronik eşya satın alınabilmektedir. Bitcoin, internet için bir nakit niteliğindedir. Başka bir deyişle, internet üzerinden gönderilip alınabilen dijital paralardır. Bir tüketicinin bakış açısıyla bakıldığında bu para birimi de geleneksel paralar gibi fiziksel ürün alıp satmada ve hizmet almada kullanılabilmektedir. Bitcoin paranın tüm özelliklerine sahiptir.
Bitcoin, dayanıklılık, taşınabilirlik, nadir bulunma, bölünebilirlik ve tanınırlık gibi özeliklerinden dolayı çok hızlı bir şekilde yayılmış ve değer kazanmıştır. Bu özelliklerinin yanı sıra, altın ve gümüş gibi fiziki özelliklerden bağımsız bir değeri vardır. Bitcoin’in doğasından gelen bir değeri yoktur; değerini piyasadaki arz ve talep koşulları belirlemektedir. Yeni Bitcoin yaratmanın ise önceden belirlenmiş bir prosedürü ve limiti vardır. Elde edilen Bitcoinler Dolar, Euro ve daha başka para birimleriyle takas edilebilir.
3. DÜNYADA BİTCOİN KULLANIMININ TARİHSEL GELİŞİMİ
Sanal para, cypherpunks posta listesinde ilk defa 1998’de Wei Dai tarafından tanımlanan ve “kripto para birimi” olarak adlandırılan bir kavramın ilk uygulamasıdır. Wei Dai, ticari işlemlerini kontrol etmek için merkezi bir otorite yerine şifreleme kullanan yeni bir para şekli fikrini ileri sürmekteydi. Bitcoin sistemi ise, 4 Ocak 2009’da kim olduğu tam olarak bilinememekle beraber sadece sanal âlemde irtibat kurulabilen, internette kullandığı adıyla “Satoshi Nakamoto” tarafından kurulmuştur. Sistemin tanıtımı bu kişi tarafından gönderilen bir e-mail ile yapılmıştır. Daha sonra ise kendini ifşa etmek istemeyen bu meçhul şahıs sistemi terk etmiştir. 2010 yılından bu yana sistem kendiliğinden çalışmaktadır.
Amerika’da Bitcoinleri vererek karşılığında gerçek para birimlerini alabileceğiniz merkezler bulunmaktadır. Bu değişim merkezlerinde Bitcoinler karşılığında Pound, Euro, Yen gibi gerçek para birimleri alınabilmektedir. Bir Bitcoin’in değeri serbest olarak dalgalanmakla birlikte yakın zamanda 240 Amerikan Doları’na ulaşmıştır4 . Değeri değişken olan Bitcoin’in yakın tarihteki değer grafiği aşağıdaki gibidir5.
Bitcoin’in kullanım alanı Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelerde çok yaygın olmamakla birlikte, Amerika Birleşik Devletleri, Kanada, Japonya, İngiltere, Almanya ve Fransa gibi gelişmiş ülkelerde oldukça geniştir. İrlanda ve Japonya gibi ülkelerde ise fiziksel Bitcoin ihtiyacını karşılamak, transfer ve alışveriş imkânlarının yaygınlaşmasına yardımcı olmak amacıyla geliştirilmiş Bitcoin ATM’lerine rastlanmaktadır ve sayıları gün geçtikçe artmaktadır. Bitcoin ATM’lerinin bu hızlı gelişimi sanal para ekosisteminin yaygınlaşması ve tanıtılması bakımından büyük önem taşımaktadır. Aşağıdaki grafikte kıtalar bazında ATM sayılarının dağılımı gösterilmiştir6.
Bu noktada değinilmesi gereken diğer bir önemli husus ise, Bitcoin’in ulusal paraların alternatifi olup olamayacağıdır. Bazı ülkelerde Bitcoin’in ödeme aracı olarak kullanıldığı bilinmektedir. Örnek olarak, Arjantin’de ulusal paraya ikame edildiği görülmüştür7. İspanya’da kriz sonrasında Bitcoin kullanımında artış olmuştur. Ancak tüm bu örneklere rağmen Bitcoin’in henüz ulusal paraların yerini alacağını söylemek zordur.
4. BİTCOİN KULLANIMININ DÜNYADA VE TÜRKİYE’DE YASAL DÜZENLEMESİ
Dünyada pek çok ülkenin Bitcoin’i özel olarak düzenlemek yapmak yerine, genel olarak sanal para kavramını düzenleme eğiliminde olduğu görülmektedir. Bu itibarla Bitcoin’in durumu sanal paraya ilişkin genel düzenlemeler çerçevesinde değerlendirilmelidir. Ancak Bitcoin sisteminin yaygınlaşması, karar mercilerini Bitcoin özelinde en azından bazı ilke kararlar almaya itmektedir.
Bitcoin, pek çok hukuk düzeninde gayrimeşru olarak nitelendirilmemektedir. Bununla birlikte Bitcoin’i bu şekilde gören ülkelerin çoğunda Bitcoin ile yapılan ödemelerin nasıl muhasebeleştirileceği, vergilendirileceği ve kullanıcıların nasıl koruma altına alınacağı gibi konularda özel bir düzenleme yoktur. Az sayıdaki bazı ülkeler Bitcoin’i özel olarak düzenlemiştir. Örneğin Almanya Bitcoin’i bir e-para veya yabancı para birimi olarak değil fakat Alman bankacılık kurallarına tabi bir finansal araç, bir çeşit özel para olarak kabul etmiş ve vergilendirilmesi konusunda özel düzenlemeye gitmiştir. Ancak bazı ülkelerde (mesela Arjantin ve Rusya gibi), yabancı para birimlerini ciddi şekilde kısıtlamakta veya yasaklamaktadır.
Bazı ülkeler Bitcoin’i hukuk düzenine entegre etmek adına girişimlerde bulunmaktadır. Örneğin 20 Mart 2013’te Amerika Hazine Bakanlığı’ndaki bir büro olan Mali Suçlar Uygulama Ağı (FinCEN), sanal para birimlerini kapsayan belli faaliyetleri nasıl karakterize edeceğine dair bağlayıcılığı bulunmayan bir rehber yayınlamıştır. Mayıs 2014’te ABD Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu Bitcoin kullanımının taşıdığı riskler konusunda bir uyarı yayınlamıştır8. Temmuz 2014’te ise New York Devleti Finansal Hizmetler bürosu, o ana kadarki en kapsamlı regülasyonu önermiştir9.
Avrupa Birliği’nde Elektronik Para Kuruluşları Direktifi (2009/110/EC) (“Direktif”) yürürlüğe konulmuştur. Avrupa ülkelerinin tümü bu Direktifi iç hukuklarında yürürlüğe koymuştur. Söz konusu direktif elektronik parayı tanımlamak için üç kriter kullanmaktadır: (i) elektronik olarak kayıtlı olmalı (ii) elektronik para ihraç eden kuruluş tarafından kabul edilen fon karşılığı ihraç edilmeli ve (iii) elektronik para ihraç eden kuruluş dışındaki gerçek ve tüzel kişiler tarafından da ödeme aracı olarak kabul edilmelidir. Bu kapsamda inceleme yapıldığında, Bitcoin’in ilk ve üçüncü kriterleri sağlamakla birlikte, ikinci kriterle kesinlikle uyuşmamaktadır. Göz önünde bulundurulması gereken önemli unsurlardan biri Bitcoin sisteminde karşımıza çıkan, parasal karşılığa ihtiyaç duymadan para meydana getiren “madencilik” aktivitesidir. Bu aktivitenin Direktif bağlamında değerlendirmesini yapmak oldukça zordur.
Sanal para hususunu konu edinen bir başka hukuki düzenleme Ödeme Hizmetleri Direktifi’dir (2007/64/EC). Söz konusu direktif, elektronik paranın kullanıldığı durumlarda ödeme işlemlerinin gerçekleştirilmesine dair kuralları koysa da, elektronik paranın üretilmesi konusuna değinmemektedir. Sonuç olarak, Bitcoin açık bir şekilde Ödeme Hizmetleri Direktifi’nin uygulama kapsamının dışında kalmaktadır.
Amerika’da “Tekdüze Parasal Hizmetler Kanunu” ile sanal paranın ödemeler için alternatif bir mekanizma olarak görüntülendiği belirtilmektedir. Bu kanun Elektronik Para Kuruluşları Direktifi gibi ABD bünyesindeki eyaletler arasındaki düzenlemeleri uyumlu hale getirmeyi amaçlamaktadır10. Bununla beraber kanun sanal paraya özel bir muamele yapmamakta, sadece alternatif bir ödeme mekanizması gözüyle bakmaktadır11.
Bitcoin sistemini Türkiye açısından değerlendirdiğimizde, ülkemizde ne Bitcoin sisteminin kullanılmasını yasaklayan ne de bu sistemi tanıyan veya kullanılmasını onaylayan bir yasal düzenleme bulunmaktadır. Bir başka deyişle, bu konuda bir yasa boşluğunun bulunduğundan bahsedebiliriz. Ancak, “teşebbüs hürriyeti” ilkesi ışığında, kanunla yasaklanmayan ve yaptırımı gösterilmeyen bir eylem veya faaliyetin icrasının engellenemeyeceği ve yaptırıma da tabi tutulamayacağını söyleyebiliriz.
Mevcut mevzuatımızda bulunan düzenlemelerin konuya uygulanabilirliğini de değerlendirmek önem arz etmektedir. Bilindiği üzere, 6493 sayılı “Ödeme ve Menkul Kıymet Mutabakat Sistemleri, Ödeme Hizmetleri ve Elektronik Para Kuruluşları Hakkında Kanun” (“Kanun”) 27.06.2013 tarih ve 28690 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu Kanunun amacı, ödeme ve menkul kıymet mutabakat sistemlerine, ödeme hizmetlerine, ödeme kuruluşlarına ve elektronik para kuruluşlarına ilişkin usul ve esasları düzenlemektir. Kanun’un Tanımlar başlıklı 3. maddesine göre elektronik para, “elektronik para ihraç eden kuruluş tarafından kabul edilen fon karşılığı ihraç edilen, elektronik olarak saklanan, bu Kanunda tanımlanan ödeme işlemlerini ger çekleştirmek için kullanılan ve elektronik para ihraç eden kuruluş dışındaki gerçek ve tüzel kişiler tarafından da ödeme aracı olarak kabul edilen parasal değeri”, elektronik para kuruluşu ise “bu Kanun kapsamında elektronik para ihraç etme yetkisi verilen tüzel kişiyi” ifade eder.
Elektronik para ihraç eden kuruluşlara ilişkin düzenlemeler, Kanunun 18 ve devamı maddelerinde yer almaktadır. Kanunun 18. maddesi uyarınca, bu kuruluşlar yalnızca anonim şirket olarak kurulabilecek, nakden ve her türlü muvazaadan ari ödenmiş sermayesi en az beş milyon Türk Lirası olacak, faaliyetlerini 5411 sayılı Bankacılık Kanunu’nda tanımlanan bankalar aracılığıyla yürütecek ve maddede sayılan diğer şartları da yerine getirecektir.
Kanunun 21. maddesinde, bu kuruluşların denetimine ilişkin esaslar düzenlenmiştir. Buna göre Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (“BDDK”), elektronik para kuruluşunun merkezinde, şubesinde, temsilcisinde veya dışarıdan hizmet aldığı diğer kuruluşlarda denetim yapmaya yetkili olacaktır. Kuruluş, bu denetimlerde BDDK’nın talep edeceği her türlü bilgi ve belge ile defterleri, gizli olsalar bile ibraz etmek ve incelemeye hazır tutmak zorundadır.
Kanunun 26. maddesinin 3. fıkrasında, “Yurtiçi ve yurtdışı yetkili mercilerle denetime, bilgi paylaşımına ve diğer hususlara dair yapılacak iş birliğine ilişkin usul ve esaslar, sistem işleticileri için Bankaca; ödeme ve elektronik para kuruluşları için Kurulca ilgili tarafların görüşü alınmak suretiyle belirlenir.” denilmektedir.
Kanun’un içeriğine ilişkin yaptığımız açıklamalara rağmen, söz konusu Kanun’un Bitcoin sistemi açısından uygulanamayacağı kanaatindeyiz. Şöyle ki, BDDK’nın 25.11.2013 tarihli ve 2013/32 sayılı basın açıklamasında, herhangi bir resmi ya da özel kuruluş tarafından ihraç edilmeyen ve karşılığı için güvence verilmeyen bir sanal para birimi olarak bilinen Bitcoin’in, mevcut yapısı ve işleyişi itibarıyla Kanun kapsamında elektronik para olarak değerlendirilmediği, bu nedenle de söz konusu Kanun çerçevesinde gözetim ve denetiminin mümkün görülmediği belirtilmektedir. Diğer taraftan BDDK bahsi geçen duyuruda, Bitcoin ve benzeri sanal paralar hakkında vatandaşları uyarmıştır. BDDK’ya göre, “… Bitcoin, piyasa değerinin aşırı oynak olabilmesi, dijital cüzdanların çalınabilmesi, kaybolabilmesi veya sahiplerinin bilgileri dışında usulsüz olarak kullanılabilmesi gibi risklerin yanı sıra yapılan işlemlerin geri döndürülemez olmasından dolayı operasyonel hatalardan ya da kötü niyetli satıcıların suistimalinden kaynaklı risklere açıktır.”
Bu duyurunun yanı sıra, yukarıda açıklanan maddeler uyarınca elektronik para kuruluşlarının yüksek sermaye ile anonim şirket olarak kurulması gerektiği, elektronik paranın sadece izinli kuruluşlar tarafından üretilebileceği, bağımsız denetime tabi olduğu ve faaliyetini 5411 sayılı Kanunda öngörülen bankalar aracılığıyla yürüteceği anlaşılmaktadır. Bitcoin’in bir kişi veya kurumun yönetiminde olmaması nedeniyle, 6493 sayılı kanun hükümlerinin Bitcoin sistemi için tatbik edilemeyecektir12.
Sonuç olarak, Bitcoin sisteminin ülkemiz açısından geleceğinin ileride belirleneceğini söylemek yanlış olmayacaktır. Şöyle ki, getirilen bir düzenleme ile Bitcoin sistemi Türkiye Cumhuriyeti Devleti tarafından tanınmayarak kullanımı yasal yaptırıma tabi tutulabileceği gibi, aksine serbestlik de tanınabilir. Ancak mevcut durum açısından, yukarıda da belirtildiği gibi, Türkiye’de herhangi bir yasaklayıcı düzenleme bulunmadığından dolayı, Bitcoin kullanımı serbesttir, kişiler hakkında bu fiillerinden ötürü yasal yaptırım uygulanamaz. Bu durumda Bitcoin veya buna benzer sanal para değerleri, uluslararası sözleşmelere konu edilip, ulusların iç hukuklarında düzenlenmeli ve böylece, her türlü para hareketleri kamu kudreti kullanıcısı devletin gözetimi altında yapılmalıdır13.
5. BİTCOİN İLE KARA PARA AKLANMASI SORUNU
Kara para aklama, hukuka aykırı olarak elde edilen ancak görünüşte haklı olarak kazanıldığı izlenimi yaratılmak istenen malvarlığı değerinin, bazı gizleme yöntemleri kullanılarak kaynağının bulunmasını güçleştirmek veya engellemektir14. Kara para aklama ya da kanuni ifadesiyle suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama fiili 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 282. Maddesinde suç olarak düzenlenmiştir. Kara para aklama için öncelikle suç sayılan bir fiilden elde edilen mal varlığı değeri (kara para) söz konusu olmalıdır. Bu mala varlığı değerlerinin finansal sistem içine yerleştirilip çeşitli işlemlere tabi tutularak, kaynağını oluşturan suçla olan bağlantısının kaybettirilmesi ve meşru bir para görünümü verilmesi ise “aklama” aşamasını oluşturmaktadır. Sağladığı işlem kolaylığı ve takip edilmesi zor sitemi nedeniyle aklama aşamasında Bitcoin sistemi yaygın olarak kullanılmaktadır.
Bir kara para aklama işleminin konu olacak para (kara para) kural olarak nakit paradır. Elektronik paranın suç geliri olması pek muhtemel değildir. Çünkü, suç sayılan işlerden elde edilen para çoğunlukla nakit para şeklindedir ve şüphesiz uyuşturucu madde tüketimi yakın bir gelecekte dahi sokaktaki satıcıya elektronik para ödeyerek gerçekleştirilmeyecektir15. Ancak modern bilgi iletişimi, bedeli anonim elektronik değer birimleri ile ödenebilen yasal olmayan faaliyetlerin yeni alanlarını mutlaka yaratacaktır. Bu tür suç teşkil eden tekliflerin bedelinin ödenmesinde, anonim olması sebebiyle elektronik para özellikle elverişli bir vasıtadır16.
Suç geliri niteliğindeki mal varlıklarının Bitcoin ile aklanmasını anlamak için öncelikle kara para aklama sürecini ve aşamalarını anlamak faydalı olacaktır. Kara para aklama işleyişi üç farklı aşamadan oluşmaktadır;
Yerleşim; suçtan elde edilen gelirlerin finansal sisteme dahil edilmesidir. Bu aşama yasadışı fonların sanal bir dünyadaki banka hesaplarında hareketler oluşturarak veya devralma servisleri ile finansal bir sis teme tanıtılması eylemi şeklinde gerçekleşmektedir.
Katmanlama; finansal sisteme yerleştirilmiş paranın izini kaybettirmek amacıyla işlemlere tabi tutulmasıdır. Yasadışı fonların finansal bir sistem içerisinde transfer ve dağıtımı şeklinde gerçekleşmektedir. Bu, sıradan finansal sistemlerde, bankalar ve şirketler gibi çoklu aktörleri kapsayan karmaşık hareketlerin kullanılmasıyla mümkün olurken; sanal dünyada bir dizi bilinmeyen işlem ile sanal para transferi yapmak oldukça kolay bir operasyondur.
Entegrasyon; en kritik aşamalardan biridir. Para, asıl kaynağı başarılı bir şekilde gizlendikten sonra, sanki usulüne uygun ve kaynağı belirlenebilir bir ticari faaliyet sonucu elde edilmiş izlenimi uyandıracak şekilde geri alınmaktadır17. Bu ise çoğunlukla kara parayı kullanarak yasal şirketler kurulması şeklinde gündeme gerçekleşmektedir. Bu şirketlerin geliri olarak gösterilen para ise, finansal denetim kuruluşları ve bankalar tarafından yasal bir ekonomik faaliyet sonucu elde edilmiş para olarak değerlendirilmektedir18.
Günümüz ekonomisinde para transferi yapmak için bankanın aracı olması gerekirken, sanal paralar aracıları ortadan kaldırmakta ve bir kullanıcıdan diğerine doğrudan sanal para transferi yapılabilmektedir. Bu durum kara para aklanması hususunda önemli bir avantaj olarak dikkat çekmektedir.
Çok sayıda araştırmanın yanı sıra yasal kaynak ve gizli servislere ait raporlara göre, kara para aklamada Bitcoin yüksek oranlarda kullanılmaktadır19. 2012 yılında The Economist’de Bitcoin’in popüler olma nedeni “şüpheli online ticaretteki rolüne” bağlamıştır. Yine yakın zamanlarda FBI’ın uyuşturucu ticaretinde uzmanlaşmış olan bir Bitcoin şirketini kapattığı bilinmektedir. Oyun platformları ve dijital topluluklar da para aklama için birçok fırsatlar sunmaktadır. Zira, söz konusu kanalları kullanılarak reel para birimlerinin herhangi bir gözetim mekanizmasına takılmadan sanal kredilere dönüştürülmesi mümkün hale gelmektedir.
Siber alanda finansal akışın kontrol edilememesi ve sanal para kulanımı aklama operasyonlarını son derece verimli hale getirirken, eyelemin kanıtlanmasını güçleştirmektedir. Ayrıca siber aklama fenomeni için herhangi bir düzenleme olmaması da göz önünde bu fenomenle mücadeleyi zorlaştırmaktadır.
5549 sayılı Suç Gelirlerinin Aklanmasının Önlenmesi Hakkında Kanun; Bankalar başta olmak üzere çeşitli alanlarda faaliyet gösteren kurumların, müşterilerinin kimlik tespitinin yapılması ve şüpheli durumların bildirilmesi hususunu düzenlemektedir. Ülkemizde elektronik para kuruluşlarına ilişkin özel bir düzenleme ve bu çerçevede kurulmuş bir elektronik para kuruluşu bulunmadığından henüz sanal para 5549 sayılı kanun hükümlerine tabi değildir. Elektronik para kuruluşlarına ilişkin kanuni düzenleme yapılması halinde elektronik para kuruluşları da 5549 sayılı kanun hükümlerine tabi olacaktır20.
6. SONUÇ
Sanal paralar, fiziki para birimlerine benzeyen fakat fiziki ortamdan bağımsız ve sınırlara takılmadan mülkiyet nakline ve anlık işlemlere imkân veren, internet esaslı değişim araçlarıdır. Sanal para kullanımı günümüzde çok yaygın olmamakla birlikte yukarıda belirttiğimiz sebepler nedeniyle gittikçe daha çok tercih edilen bir para birimi haline gelmektedir. Her ne kadar son 10 yılda sanal para kullanımı etkileyici rakamlara ulaşsa da sanal paraların geleceği tüketicilerin onları bir ödeme aracı olarak kabul etmesine bağlı bulunmaktadır21.
Günümüzde sanal para birimlerinin önündeki en büyük engellerden biri de sanal para birimleri ile yapılan işlemler açısından sağlıklı bir hukuki zeminin bulunmamasıdır. Bir ödeme sistemi açısından sağlıklı bir hukuki zemin, çerçeve hukuki düzenlemelerle birlikte spesifik kanunlar ve tarafların hak ve yükümlülüklerini belirleyen sözleşmelerden oluşur. Sanal para ödeme sistemi ise açık bir şekilde kendine mahsus bir hukuki çerçeveden ve ayrıca tarafların hak ve yükümlülüklerini düzenleyen nitelendirmelerden yoksun bulunmaktadır.
Sanal para birimi sistemi hukuki nitelendirme ve düzenlemelerden yoksun kalmakla yetinmemekte aynı zamanda doğasından gelen bir takım zorluklar barındırmaktadır. Örneğin, hukuki ilişkinin taraflarının konumlarının belirlenmesi ve onlar üzerinde mahkeme kararlarının uygulanması veya cezai yaptırım uygulanması ayrı bir zorluk ifade etmektedir. Devletler veya merkez bankaları sanal para sistemini kontrol etmek isterlerse ciddi zorluklarla yüz yüze geleceklerdir. Bir merkeze bağlı olmayan ve adam adama işlem esaslı Bitcoin’in kendi özel durumu dikkate alındığında, Bitcoin’in kendi özel sunucusu bulunmamaktadır ve bu sebeple yetkili makamlar gerekli görseler bile kapatabilecekleri herhangi bir sunucu bulunmamaktadır.
Sonuç olarak, geleneksel ödeme sistemlerinin aksine sanal para sistemleri henüz regüle edilmemişlerdir. Sanal para sistemlerinin etrafında bulunan bu hukuki boşluk, bu sanal para sistemleri suçlular, dolandırıcılar ve para aklayıcılar tarafından kullanılabildiği ölçüde kamu otoriteleri için bir zorluk oluşturacaktır.
KAYNAKÇA
Ackermann, Jürg-Beat. Geldwaescherei – MoneyLaundering. Zürich, 1992.
Anonim, “Bitcoin Hakkında Sıkça Sorulan Sorular,” erişim: 26.02.2015, https://takascoin.com/SSS.aspx.
Bobelian, Michael “SEC Warns Investors To Beware Of Bitcoin,” Forbes, 09.05.2014, erişim 25.02.2014, http://www.forbes.com/sites/ michaelbobelian/2014/05/09/sec-warns-investors-to-beware-of-bitcoin/.
Bobelian, Michael. “New York’s Financial Regulator, Benjamin Lawsky, Maintains Lead On Bitcoin Regulation,” Forbes, 25.07.2014, erişim 24.02.2014, http://www.forbes.com/sites/michaelbobelian/2014/07/25/new-yorks-financialregulator-benjamin-lawsky-maintains-lead-on-bitcoin-regulation/.
Ferah, A. Buğra. “Bitcoin’in değeri sosyal etkileşimle paralel artıyor,” Webrazzi, 29.11.2013, erişim: 25.02.2014, http://webrazzi.com/2013/11/29/bitcoinin-degerisosyal-etkilesimle-paralel-artiyor-analiz/.
Herbert Schimansky Hermann, Josef Bunte Hans ve Jürgen Lwowski, Bankrecht-Handbuch, München: Verlag, 2011.
Ishman, Mark ve Maquet, Quincy. “A Consumer’s Analysis of the Electronic Currency System and the Legal Ramifications For a Transaction Gone Away”, John Marshall Law School Review 6/ 3, 1999.
Keser Berber, Leyla. İnternet Üzerinde Yapılan İşlemlerde Elektronik Para ve Dijital İmza. Ankara: Yetkin, 2002.
Krueger, Malte. Innovation and Regulation The Case of E-Money Regulation in the EU, Institute for Prospective Technological Studies Directorate General Joint Research Centre European Commission Backround Paper No. 5 Electronic Payment Systems Observatory (ePSO) 12 January 2002 ftp://ftp.jrc.es/pub/ EURdoc/eur20153en.pdf. Erişim: 02.04.2015.
Özdani, Vedat .“22 soruda Bitcoin ve Litecoin nedir, ne değildir?,” T24, 07.12.2013, erişim: 26 Şubat 2015, http://t24.com.tr/yazarlar/vedat-ozdan/ 22-soruda-bitcoin-ve-litecoin-nedir-ne-degildir,7987.
Paul Vigna, Michael Casey, The Age of Cryptocurrency: How Bitcoin and Digital Money Are Challenging the Global Economic Order, St. Martin’s Press, 27 Şubat 2015.
Rebscher, Erich ve Vahlenkamp, Werner. Organisierte Kriminalitaet in der BRD. BKA: Forschungsreihe, 1988.
Şen, Ersan. “Bitcoin: Elektronik Para,” Haber 7, 27.01.2014, erişim 26.02.2015, http://www.haber7.com/yazarlar/prof-dr-ersan-sen/1120849-bitcoinelektronik-para.
Şener, Oruç Hami. “Ecash Sisteminde Üretilen Elektronik Paranın (Nakdi) Para Kavramı Bakımından Değerlendirilmesi”, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt:9, Özel Sayı, 2007.
Timur, Mesut. “Bitcoin Nedir, Nasıl Çalışır?,” 02.12.2013, erişim 26.02.2015, http://mesuttimur.com/bitcoin-nedir-nasil-calisir/#comments.
Yurtçiçek, Mehmet Sıddık. Hukuki Açıdan Elektronik Para. İstanbul: Seçkin, 2013.
DİPNOT
1 Oruç Hami Şener, “Ecash Sisteminde Üretilen Elektronik Paranın (Nakdi) Para Kavramı Bakımından Değerlendirilmesi”, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 9 (2007), 456.
2 Mehmet Sıddık Yurtçiçek, Hukuki Açıdan Elektronik Para, (İstanbul: Seçkin, 2013), 123.
3 Mark Ishman ve Quincy Maquet, “A Consumer’s Analysis of the Electronic Currency System and the Legal Ramifications For a Transaction Gone Away”, John Marshall Law School Review 6/3 (1999), 35.
4 Sanal para birimlerine dair bilgiler http://coinmarketcap.com/ adresinden takip edilebilmektedir.
5 A. Buğra Ferah, “Bitcoin’in değeri sosyal etkileşimle paralel artıyor,” Webrazzi, 29.11.2013, erişim: 25.02.2014, http://webrazzi.com/2013/11/29/ bitcoinin-degeri-sosyal-etkilesimle-paralel-artiyoranaliz/.
6 Cointurk, erişim: 26.02.2014, http://coin-turk. com/bitcoin-atm-sayisi-290i-asti-sirada-suudiarabistan-var/.
7 Vedat Özdani, “22 soruda Bitcoin ve Litecoin nedir, ne değildir?,”, T24, 07.12.2013, erişim: 26 Şubat 2015, http://t24.com.tr/yazarlar/vedat-ozdan/22-sorudabitcoin-ve-litecoin-nedir-ne-degildir,7987.
8 Michael Bobelian, “SEC Warns Investors To Beware Of Bitcoin,” Forbes, 09.05.2014, erişim 25.02.2014, http://www.forbes.com/sites/ michaelbobelian/2014/05/09/sec-warns-investorsto-beware-of-bitcoin/.
9 Michael Bobelian, “New York’s Financial Regulator, Benjamin Lawsky, Maintains Lead On Bitcoin Regulation,” Forbes, 25.07.2014, erişim 24.02.2014, http://www.forbes.com/sites/ michaelbobelian/2014/07/25/new-yorks-financialregulator-benjamin-lawsky-maintains-lead-onbitcoin-regulation/.
10 Yurtçiçek, Hukuki Açıdan Elektronik Para, 205.
11 Malte Krueger, Innovation and Regulation The Case of E-Money Regulation in the EU, 18.
12 Şen, “Bitcoin: Elektronik Para.”.
13 Şen, “Bitcoin: Elektronik Para.”.
14 Erich Rebscher ve Werner Vahlenkamp, Organisierte Kriminalitaet in der BRD, (BKA: Forschungsreihe, 1988), 112, 170.
15 Herbert Schimansky Hermann, Josef Bunte Hans ve Jürgen Lwowski, Bankrecht-Handbuch, (München: Verlag, 2011), 42.
16 Leyla Keser Berber, İnternet Üzerinde Yapılan İşlemlerde Elektronik Para ve Dijital İmza, (Ankara: Yetkin, 2002), 108.
17 Jürg-Beat Ackermann, Geldwaescherei - MoneyLaundering, (Zürich, 1992), 33.
18 Keser Berber, İnternet Üzerinde Yapılan İşlemlerde Elektronik Para ve Dijital İmza, 108.
19 Vedat Özdani, “22 soruda Bitcoin ve Litecoin nedir, ne değildir”.
20 Yurtçiçek, Hukuki Açıdan Elektronik Para, 211.
21 http://coinmarketcap.com/ adresinden günlük olarak sanal para kullanımı ve değerleri izlenebilmektedir.
