Türk Hukukunda İmtiyaz Sözleşmeleri

ÖZET

Kamu tüzel kişisi veya onun kontrolü altında özel hukuk kişilerince kamu yararına yönelik olarak yürütülen bir faaliyet olarak tanımlanabilen kamu hizmeti, kural olarak idare eliyle sunulurken, zaman zaman idarenin takdirine ve ihtiyaçlara göre, özel hukuk kişilerince de yürütülebilmektedir. Özel hukuk kişileri, projelerin sermaye ve kârının uzun süre boyunca kendilerine ait olacak olması, ayrıcalıklardan yararlanıyor olmaları ve benzeri sebeplerle bu hizmetleri gerçekleştirmeye gönüllü olmaktadırlar. Bu noktada, kamu hizmeti niteliği taşıyan bir görevin yerine getirilmesi, idari bir sözleşmeyle özel bir girişimciye devredilmişse, kamu hizmetinin imtiyaz yöntemi ile yönetilmesinin söz konusu olduğu1 söylenebilecektir. 

Kamu hizmeti imtiyaz devrinin özel girişimciye nasıl ve ne şekilde gerçekleşeceği mevzuatta açıkça düzenlenmemiş olsa da, çalışmamızda sırasıyla, imtiyaz sözleşmelerinin niteliği ve kapsamı, sözleşme taraflarının hak ve yükümlülükleri, sözleşmenin sona ermesi ve sona erme halinde yargısal denetim dâhil olmak üzere ortaya çıkan sonuçlar incelenecektir.

I. Giriş

Doğası gereği geniş kitlelere ulaşması gereken kamu hizmetlerinin devlet tarafından sağlanması temel kural olsa da, bazı kamu hizmetlerinin özel sektöre devredilmesi, gelişmekte olan ülkeler başta olmak üzere tüm dünyada yaygın bir durumdur2. Serbest piyasa ekonomisinin ortaya çıkması ve özellikle uluslararası yatırım ağlarının oluşup yaygınlaşmasıyla, özel sektörün yatırım anlayışı kamu hizmetine de yansımıştır. Türkiye’de de dünya ekonomileri ile rekabet üzerine kurulu düzene geçildiğinden beri, devleti ‘düzenleyici’ konumuna çekmek amacıyla, özel sektörün kamu hizmetleri alanındaki rolünün, arttırıldığı görülmektedir3. Ülkemizde özellikle 20. Yüzyılın ikinci yarısından itibaren, köprüler, havalimanları, yenilenebilir enerji santralleri ve benzeri altyapı hizmetlerinin imtiyaz usulü (yap-işlet-devret) ile özel hukuk kişilerine gördürülmesi hız kazanmıştır. Böylelikle girişimciler, ayrıcalıklardan yararlanmak suretiyle yüksek oranda kâr elde etme fırsatı yakalamakta, devlet ise ciddi bir mali yükümlülükten kurtulmak suretiyle kamu hizmetlerinin yerine getirilmesini sağlamaktadır. Nihayetinde, izlenen bu usul her iki tarafın çıkarlarını gözetmekte ve bir kazan-kazan ilişkisi kurmaktadır. 

Kamu hizmetlerinin yalnızca devlet tarafından yerine getirildiği geleneksel anlayışa nazaran imtiyaz usulünün pek çok açıdan daha avantajlı olduğu bilinmekle birlikte, bu usulün hukuki niteliği, tarafların ilişkideki hukuki durumu, hak ve yükümlülükleri ile hukuka aykırılıkların sonuçları, üzerinde durulması gereken kritik hususlardır. Bu gibi önem arz eden hususları ortaya koymak adına bu çalışmamızda öncelikle imtiyaz sözleşmesi tanımlanacak, tarafların hak ve yetkileri ortaya konacak ve sözleşmenin ne gibi durumlarda sona ereceği belirtilecektir. Sona erme durumunda malların akıbetinden bahsedilip, son olarak da imtiyaz usulündeki uyuşmazlıkların çözümüne ilişkin usulden bahsedilecektir. 

II. İMTİYAZ SÖZLEŞMESİNİN TANIMI VE ÖZELLİKLERİ

A. İmtiyaz Sözleşmesinin Tanımı

İmtiyaz, “idarenin belli bir özel kişi ile yaptığı sözleşme uyarınca, belli bir kamu hizmetinin kâr ve masrafları, kâr ve zararı özel kişiye ait olmak üzere, belli bir kişice kurulması ve/veya işletilmesi usulüdür4.” Bir kamu hizmetinin yürütülmesini özel bir kişiye veren imtiyaz sözleşmelerinde, imtiyaz veren taraf idare iken, imtiyazcı veya imtiyaz sahibi taraf, hizmeti devralan özel kişidir5. İmtiyaz sözleşmesi aracılığıyla bir özel kişinin üstlendiği kamu hizmetinden doğan sermaye, her türlü gider ve kazanç, zarar ve ziyan özel kişiye ait olmakla beraber, işbu hizmet idarenin koyduğu şartlar çerçevesinde ve sağlayacağı yetkiler ve menfaatler karşılığında verilir6. 

İmtiyaz sözleşmesinin konusunu oluşturan kamu hizmeti kavramının tanımı üzerinde bir mutabakat bulunmamakla beraber, Anayasa Mahkemesi, E: 1994/43, K: 1994/42-2 sayılı kararında kamu hizmetini şu şekilde tanımlamıştır:

“En geniş tanıma göre kamu hizmeti, devlet ya da diğer kamu tüzel kişileri tarafından ya da bunların gözetim ve denetimleri altında, genel ve ortak gereksinmeleri karşılamak, kamu yararı ya da çıkarını sağlamak için yapılan ve topluma sunulmuş bulunan sürekli ve düzenli etkinliklerdir.” 

Buna göre kamu hizmetinin birtakım kümülatif unsurlardan oluştuğu anlaşılmaktadır.  

B. Ayırıcı Unsurları

İmtiyaz sözleşmelerinin çeşitli ayırıcı unsurları vardır. Bu unsurlar genel olarak aşağıdaki gibidir: 

(i) İmtiyaz sözleşmeleri, idari sözleşme olarak kabul edilir ve bu sebeple özel hukuka tabi değildir. 

(ii) İmtiyaz sözleşmelerinin konusu bir kamu hizmetinin kurulması ve/veya işletilmesidir. 

(iii) Hizmetten faydalananlardan, esasları kanunla saptanacak olan bir tarife üzerinden tahsil edilen ücret, söz konusu hizmetin finansmanını sağlar7. 

(iv) Söz konusu hizmetin işletimi, imtiyazcının kâr ve zararınadır. Hizmeti gerçekleştirmek için gerekli sermaye, imtiyazcının kendi sermayesinden çıkmalıdır8.

C. İmtiyaz Sözleşmesinin Hukuki Niteliği

İmtiyaz sözleşmeleri temelde, anlaşma ve şartname olmak üzere, iki bölümden oluşmaktadır. Anlaşma bölümü, her iki tarafın hak ve yükümlülüklerini içerirken, şartname bölümü idare tarafından tek taraflı yani müzakereye kapalı olarak hazırlanır. Buna göre imtiyaz sözleşmeleri, hem akdi hem de düzenleyici hükümleri içeren bir bütündür ve bu nedenle hukuki olarak karma işlem niteliğinde oldukları kabul edilir9.

III. İMTİYAZ SÖZLEŞMESİNDE TARAFLARIN HAKLARI, YETKİLERİ VE YÜKÜMLÜLÜKLERİ

Tüm idari sözleşmelerde olduğu gibi, imtiyaz sözleşmelerinde de idare, özel kişiye kıyasla daha yetkili ve ayrıcalıklı konumdadır10. İmtiyaz veren taraf olan idare, sözleşmenin hükümlerine uyma ve özel kişi olan imtiyazcının malî dengesini bozmamakla yükümlüdür11. İmtiyazcı ise; sözleşme ile üstlendiği kamu hizmetini, anlaşma ve şartnamenin şart ve esaslarına uyarak ifa etmekle ve idarenin yetkilerine dayanarak yapacağı denetim ve sözleşmedeki tek yanlı değişikler ile uygulayacağı yaptırımlara katlanmakla yükümlüdür12. Hizmeti şahsen yerine getirme şartına istisna olarak, söz konusu iş niteliği gereği taşeron kullanımını gerektiriyorsa, imtiyazcı idareden izin alarak bu işi taşerona gördürebilmektedir13.

A. İmtiyaz Sözleşmesinde Hak ve Yetkiler

İmtiyaz sözleşmesinde, taraflardan imtiyaz verenin yetkileri mevcutken, imtiyaz sahibinin hakları bulunmaktadır14. Bu farklılığın temelinde imtiyaz verenin üstün olan kamu idaresi, imtiyaz sahibinin ise daha altta olan özel hukuk kişisi olması yatmaktadır15.

1. İmtiyaz Verenin Yetkileri

Eşitler arasında olmayan bu çift taraflı ilişkide idarenin imtiyaz sahibini denetlemesi gerekir. İhtiyaç ortaya çıktığında ve şartlar da mevcut olduğu takdirde idare, imtiyaz ilişkisinde tek yanlı değişiklikler yapabilir ve imtiyaz sahibinin kusurlu davranışlar sergilemesi halinde yaptırım uygulayabilir16.

a. Denetleme yetkisi

İdare, hizmetin kesintisiz ve düzenli işleyip işlemediğini, şartnamede öngörülen şartların yerine getirilip getirilmediğini denetleme gibi yetkilere sahiptir. İmtiyaz Sözleşmesi ile idarenin kamu hizmetini özel bir kişiye gördürmesi, idarenin kamu hizmetini sağlama ile ilgili yükümlülüğünü tamamen bertaraf etmemektedir. İdarenin denetim yetkisi, aynı zamanda idarenin bir yükümlülüğünü oluşturmaktadır17.

b. Tek yanlı değişiklik yapma yetkisi

Özel hukuk kişisinin, yürüttüğü kamu hizmetini, sosyal, ekonomik, teknik vb. nedenlerdeki zaman içerisindeki gelişim veya değişimler nedeniyle şartlara uyarlaması gerekmektedir. Ancak kamu hizmetlerinin değişebilirliği imtiyaz sahibi tarafından dikkate alınmıyorsa, idare bizzat bu değişiklikleri tek taraflı olarak yapma yetkisini elinde bulundurmaktadır18.

i. Tek yanlı değişiklik yapma ihtiyacı

Kamu hizmetinin özel hukuk kişisine gördürülmesi aşamasında, idarenin işleyişinde veya kamu hizmetinin niteliğinde zamanla değişimler meydana gelecektir. Bu yüzden hizmetin görülüş usulünde de değişiklik bir ihtiyaç halini alır. Nitekim idare, hizmetin günün şartlarına uygun, devamlı ve (hizmete konu olan bireyler arasında) eşit olarak yürütülmesini sağlamakla yükümlüdür19.

ii. Tek yanlı değişiklik yapma şartları

İdare, bu yetkisini keyfî ve mutlak olarak kullanamamaktadır. Her şeyden önce mevcut yeni bir durum veya ihtiyacın ortaya çıkmış olması gerekmektedir20. Böyle bir halde dahi, İdarenin değişiklik yapması sınırlı ve ölçülü olmalı, imtiyaz sahibinin mali avantajlarının kaybına yol açmamalı21 ve iş faaliyetlerini alt üst etmemelidir22.

c. Yaptırım uygulama yetkisi

İmtiyaz sahibi, İmtiyaz sözleşmesindeki yükümlülüklerini kusuruyla ihlal ettiği takdirde, örneğin hizmetin devamlılığını sağlamaz veya kötü ve noksan olarak sağlar ise, idarenin bir takım yaptırımlar uygulama yetkisi bulunmaktadır23.

i. Yaptırımların özellikleri

İdarenin yaptırım yetkisinin, sözleşmede yer almasa dahi, işin mahiyeti gereği kendiliğinden var olduğu kabul edilmektedir. Bu yetkinin kullanılmasındaki temel amaç özel hukuk kişisinin kusuruyla vermiş olduğu zararların giderilmesi olmakla beraber, aynı zamanda sözleşmede öngörülen kamu hizmetinin gerektiği şekilde sağlanmasıdır24.

ii. Yaptırımların çeşitleri

İdare tarafından yaptırım uygulanması söz konusu olduğunda, başlıca üç yaptırım gündeme gelmektedir: Para cezaları; geçici el koyma ve düşürme25. 

• Para cezaları: İmtiyaz sahibinin kusuruyla hareket etmesi neticesinde kanunlarda26 veya sözleşmede yer alan miktarların idareye ödenmesi. 

• Geçici el koyma: İmtiyaz sahibi kamu hizmetini hiç veya gereği gibi yerine getirmediği takdirde, idare geçici olarak işletmeye el koyar ve özel hukuk kişisi adına ve hesabına (kâr ve zararına) işletmeyi yürütür.

• Düşürme: Sözleşmenin, tarafların ağır kusurlu davranışı nedeniyle sona erdirilmesidir. Ancak bu yaptırım kamu hizmeti imtiyaz sözleşmelerinde kabul edilmemektedir. Yalnızca imtiyaz sahibinin idareye düşürme hakkı tanımış olması durumunda tek yanlı sona erdirme mümkündür27.

2. İmtiyaz Sahibinin Hakları

Özel hukuk kişisinin imtiyaz ilişkisinde, sözleşmeye girme amacını ve sonucunu korumaya yönelik hakları mevcuttur. 

a. Mali dengesinin korunmasını isteme hakkı

i. Genel

İdarenin tek yanlı değişiklik yapma yetkisine dayanarak imtiyaz sözleşmesini tek taraflı olarak değiştirmesi karşısında28 veya öngörülmeyen maliyet artışları sebebiyle, imtiyaz sahibinin de bozulan mali dengesinin korunmasını talep etme hakkı bulunmaktadır. İmtiyaz sahibin kamu hizmetinin devamlılığı ilkelerine aykırılık teşkil etmektedirin mali dengesi bozulduğu takdirde kamu hizmeti aksayacaktır ve bu durum idarenin işlemlerinde kamu yararını gözetmesi gerektiği ve kamu hizmetinin devamlılığı ilkelerine aykırılık teşkil etmektedir29.

ii. Egemen olgusu ilkesi

İdarenin kamu hizmetinin sağlanması gerekçesiyle imtiyaz sözleşmesinde tek taraflı olarak değişiklik yapması durumunda, bu değişiklikten dolayı imtiyaz sahibi zarara uğruyorsa, oluşan bu zararı idare tazmin eder. İdare hukukunda buna ilişkin esaslar, egemen olgusu ilkesi ( fait du prince) ile öngörülmüştür30.

iii. Öngörülemezlik ilkesi

Tarafların sözleşmeyi yaptıkları zamanda öngörülmesi beklenmeyen ve olağanüstü bir hal dolayısıyla ve herhangi bir tarafın kusurlu bir davranışı bulunmaksızın mali dengenin tamamen bozulması halinde yine imtiyaz sahibi, idareden tazminat talep edebilir31. Mali dengenin bozulması, yukarıda belirtildiği üzere kamu hizmetinin devamlılığına zarar verecek boyutta olmalıdır. 

b. Kendisine sağlanan avantajlara saygı gösterilmesini isteme hakkı

İdare özel hukuk kişisi ile girdiği akdî ilişki sonucunda ona mali ve tekel nitelikli birtakım ayrıcalıklar sağlamayı taahhüt etmektedir. Bu yüzden idare, kural olarak, tek taraflı davranarak bu ayrıcalıkları sağlamaktan vazgeçemez. İmtiyaz sahibi bu ayrıcalıkların yerine getirilmesini ve idarenin bunlara, bu ilişki çerçevesinde saygı göstermesini talep edebilir32.

c. Ücret isteme hakkı

İmtiyaz sahibinin idare ile yapmış olduğu sözleşmenin amacı kâr elde etmektir. İdare, imtiyaz sahibinin kârını da hesaba katarak, bir ücret belirler ve kamu hizmetinden yararlananlar bu ücreti, hizmeti üstlenen imtiyaz sahibine öder33. Ücretin niteliği konusunda da tartışmalar mevcuttur. Bir görüşe göre bu ücret bir tür vergidir. Diğer bir görüşe göre ise ücretin, özel hukuka tabi tutulmuş olan ticari ve sınai kamu hizmetlerinden alınan bedelin, “fiyat (maliyet + kâr)” olarak nitelendirilmesinden dolayı, imtiyaz kapsamında verilen hizmetlerin karşılığı olarak alınan ücret de “fiyat”tır34.

d. Yargısal başvuru hakkı

İdare, imtiyaz sahibinin haklarına saygı göstermiyor ise veya çeşitli nedenlerden dolayı, imtiyaz sahibinin mali dengesi bozulmuş ise bunun sağlanması amacıyla imtiyaz sahibi tarafından idari yargıda idareye karşı tam yargı davası35 açılabilir. Tahkim anlaşması içeren idari sözleşmelerde ise tahkime başvurma olanağı bulunmaktadır36.

IV. İMTİYAZ SÖZLEŞMESİNİN SONA ERMESİ VE MALLARIN PAYLAŞIMI

Her sözleşmede olduğu gibi imtiyaz sözleşmesinde de bazı haller gerçekleştiğinde sona erme söz konusu olur ve sona ermenin bir takım sonuçları bulunmaktadır.

A. Sona Erme Halleri

İmtiyaz Sözleşmesi, sözleşmede belirtilen sürenin dolması, imtiyazın düşürülmesi, kamu yararına sözleşmenin feshedilmesi, akdi geri satın alma yolu ve karşılıklı anlaşma gibi sebeplerle sona erebilmektedir.

1. Sürenin Dolması

İmtiyaz sözleşmesini sona erdiren en olağan yol sözleşmenin süresinin dolması, diğer bir anlatımla sona ermesidir. Bu durumda imtiyaz kendiliğinden sona erecektir. Taraflar sözleşmenin yenilenmesi konusunda tekrar sözleşme yapabilirler ve eğer eşit koşullar söz konusu ise, eski imtiyaz sahibinin rüçhan (öncelik) hakkının olduğu kabul edilmektedir37.

2. İmtiyazın Düşürülmesi

Yukarıda açıklandığı üzere imtiyaz sahibinin ağır kusuru söz konusu ise ve sözleşmede bu hak tanınmışsa, idare tek taraflı olarak imtiyazın düşürülmesine karar verilebilir. Eğer bu husus sözleşmede belirtilmemişse idare, imtiyazın düşürülmesini ancak mahkemeden isteyebilecektir38.

3. Kamu Yararına Fesih

İmtiyaz sahibinin kusurlu bir davranışı olmasa bile, idarenin bakış açısına göre kamu yararı feshetmeyi gerektiriyorsa, imtiyaz veren idare imtiyaz sözleşmesini tek taraflı olarak feshedebilir. İmtiyaz sahibinin bu fesihte kusuru yoksa idare, imtiyaz sahibinin fesih sebebiyle uğramış olduğu zararları ve imtiyaz süresi sonunda elde edebileceği muhtemel kârı karşılamak zorundadır. Kamu yararına dayanarak feshe idare tarafından karar verilebileceği gibi, yasama organının TBMM’den geçireceği yasa uyarınca da karar verilebilir39.

4. Akdi Geri Satın Alma Yolu

Fransız Hukuku’nda Rachat olarak adlandırılan bu yolda, sözleşmenin sona ermesinin cebri geri satın alma ve akdi geri satın alma olarak ikiye ayrıldığı yönünde görüşler bulunmaktadır. Ancak cebri geri satın almanın aslında kamu yararına fesih olduğu kabul edilmektedir. Akdi geri satın alma yolu ise, imtiyaz sözleşmesinin süresinin dolmasından önce, imtiyaz şartnamesinde öngörülen tazminat karşılığında imtiyaz veren idarenin, imtiyaz sahibi özel hukuk kişisinden kamu hizmetini devralmasıdır. Sonlandırma işleminin tek taraflı olarak gerçekleştirilmesine rağmen, akdi geri satın alma yolu olarak adlandırılmasının nedeni, sözleşmenin bu şekilde sonlandırılabileceğinin yine sözleşmede öngörülmüş olmasıdır40.

5. Karşılıklı Anlaşmayla Fesih

Yukarıdaki usullerden farklı olarak karşılıklı anlaşma yoluyla fesih (ikale) iki taraflı bir işlemdir. İmtiyaz sözleşmesi tarafların irade uygunluğu ile kurulduğuna göre, yine dostane bir şekilde anlaşarak sona erdirilebilmektedir. Bu durumda, tarafların mevcut veya gelecekteki hak ve borçlarına karşılıklı anlaşma yoluyla karar verilmektedir41.

B. Sona Erme Halinde Malların Paylaşımı

Belirtilen sona erme halleri gerçekleştiği takdirde kamu hizmetinin yürütülmesinde kullanılan malların akıbetinin ne olacağı önemli bir sorundur. Sorunun çözümü ise, imtiyaz şartnamesinde öngörülen usule göre, malların her iki tarafa paylaştırılmasıdır. Bu paylaşımda mallar, dönen mallar, alınan mallar ve özel mallar olarak üçe ayrılmaktadır42.

1. Dönen Mallar

İmtiyaz şartnamesinde yer alan düzenlemeye göre, sona erme halinde idareye zorunlu ve bedelsiz olarak geçen mallar dönen mallardır43.

2. Alınan Mallar

Yine imtiyaz şartnamesine göre, sona erme halinde belirlenen veya belirlenecek bir bedel karşılığında idare tarafından satın alınacak mallardır. Bilinmelidir ki, idare eğer satın alma yoluna başvurup buna mukabil bedeli verdiği takdirde özel hukuk kişisinin buna karşı koyma gücü yoktur44.

3. Özel Mallar

Yukarıdaki kategorilere girmeyen, özel hukuk kişisinin mülkiyetinde ve hizmetten ayrı olarak bulunan ek tesisat gibi mallar bu kapsamdadır. Bunlar idare tarafından bedel karşılığı satın alınabilmektedir, ancak burada özel hukuk işlemi gibi, tarafların her ikisinin de rızası bulunmak zorundadır. Dolayısıyla alınan mallardan farklı olarak, özel hukuk kişisi satmak istemiyorsa karşı koyabilecektir45.

V. İMTİYAZ SÖZLEŞMELERİNDE YARGILAMA USULÜ KURALLARI

İmtiyaz sözleşmelerinden doğacak olan uyuşmazlıkların nerede ve hangi usul ile çözümleneceği meselesi en ehemmiyetli meselelerin başında gelmektedir. Bu hususta sözleşmenin niteliği yol gösterici mahiyettedir. 

A. Yargı Kolu

İmtiyaz sözleşmeleri daha önce de belirtildiği gibi birer idari sözleşme olduğundan, meydana gelecek uyuşmazlıkların çözümünde izlenecek yol, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu (“İYUK”) madde 2/1-c’ye göre belirlenecektir. Nitekim maddede, tahkim yolu öngörülmediği takdirde, kamu hizmetlerinin yürütülmesi amacıyla akdedilen her türlü idari sözleşmelerden dolayı meydana gelen uyuşmazlıkların idari yargının görevine giren bir idari dava çeşidi olduğu belirtilmiştir46. 

Belirtmek gerekir ki, imtiyaz sahibi özel hukuk kişisinin kendi personeli ile ilgili davalar, sınaî ve ticari kamu hizmetleri ile ilgili davalar, kullanıcı ile aralarındaki davalar, arada bir özel hukuk ilişkisi bulunduğundan dolayı, adli yargıda görülür. Ancak, kullanıcıların imtiyaz sözleşmesinin düzenleyici hükümlerine karşı açtığı davalar yine idari yargıda görülmektedir47.

B. Görevli Mahkeme

2576 sayılı Bölge İdare Mahkemeleri, İdare Mahkemeleri ve Vergi Mahkemelerinin Kuruluşu ve Görevleri Hakkında Kanun’un 5/1-c maddesine göre, İdari yargı şeması içinde, tahkim yolu öngörülmediği takdirde, kamu hizmetlerinden birinin yürütülmesi için yapılan idarî sözleşmelerden doğan uyuşmazlıkları idare mahkemeleri çözümler.

C. Yetkili Mahkeme

Davanın nerede görüleceğine ilişkin olarak İYUK madde 32’ye göre, İYUK veya diğer özel kanunlarda yetkili idare mahkemesinin gösterilmemiş olması halinde, yetkili idare mahkemesi, dava konusu olan idari işlemi veya idari sözleşmeyi yapan idari merciin bulunduğu yerdeki idare mahkemesidir. 

2575 sayılı Danıştay Kanunu m. 24/1’e göre, ilk derece mahkemesi olarak Danıştay, tahkim yolu öngörülmediği takdirde, kamu hizmetleri ile ilgili imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerinden doğan idari davaları karara bağlar. İlgili kanun m. 25’e göre Danıştay, ilk derece mahkemesi olarak baktığı imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerinden doğan idari davaları temyiz mercii olarak da, inceleyerek karara bağlar. 

D. Mahkeme Kararları

İdare mahkemesi imtiyaz sözleşmesi ile ilgili uyuşmazlıkta şu kararları verebilir: 

(i) İdarenin eylemlerinden dolayı meydana gelen zararlar nedeniyle tazminat, 

(ii) Öngörülemez hallerden dolayı meydana gelen zararlar nedeniyle tazminat, 

(iii) Sözleşmede yer alan hukuka aykırı hükümlerin geçersizliği, 

(iv) Sözleşmenin feshine, 

(v) Mücbir sebebin varlığı hakkında48.

E. Tahkim

Anayasa’nın 125. maddesiyle uyuşmazlıkların tahkim usulüyle çözülmesine imkân tanınmıştır. Bu maddeye göre, kamu hizmetleriyle ilgili imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerinde bunlardan doğan uyuşmazlıkların milli ve milletlerarası tahkim yoluyla çözülmesi öngörülebilir. Milletlerarası Tahkim Kanunu madde 1’e göre, milletlerarası tahkime ancak yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıklar için gidilebilmektedir49.

VI. SONUÇ

İdare tarafından sunulan kamu hizmetlerinin idari bir sözleşmeyle, kâr ve ayrıcalık odaklı özel bir girişimciye, devredilip yürütülmesi her iki tarafın menfaatlerine hitap etmektedir. Karma nitelikteki bu hukuki ilişkide idarenin denetleme ve yaptırım uygulama gibi yetkileri mevcutken, imtiyaz sahibi de mali dengesinin korunmasını talep etme ve gerekirse yargıya başvurma gibi hakları haizdir. 

Hukuki ilişkilerin yapısı gereği imtiyaz ilişkisi de sürenin dolması sebebiyle sona ermekte veya kamu yararına fesih gibi nedenlerle feshedilebilmektedir. Sona erme halinde malların kimisi idareye bırakılmakta kimi de özel hukuk kişisinde kalmaktadır. Taraflar arasında çıkacak uyuşmazlık halinde ise, idare hukukuna mahsus usul kuralları izlenerek mahkemeye başvurulabilmektedir. Unutulmamalıdır ki, taraflar tahkim anlaşması yapmışlar ise, uyuşmazlık tahkimde çözülmektedir. 

Son yıllarda ülkemizde yap-işlet-devret modeliyle hayata geçirilen projeler göz önünde bulundurulduğunda, kamu - özel ortaklığı türlerinden biri olan imtiyaz sözleşmelerinin taşıdığı önem daha iyi anlaşılacaktır. Kamu hizmetlerinin yalnızca devlet eliyle sağlandığı sistemden uzaklaşılması sonucunda gelinen nokta hasebiyle, bu çalışmada ele alınan imtiyaz sözleşmeleri, sağladığı menfaatler sebebiyle kamu hizmetlerinin etkili ve devamlı bir şekilde sunulması adına başvurulan en önemli yollardan biri olma özelliğini yakın gelecekte de muhafaza edecektir. 

KAYNAKÇA

Ali Rıza Yücel, “İdari Sözleşmeler ve İmtiyaz Sözleşmeleri” Türkiye Mühendislik Haberleri, S.439-440 – 2005/5-6, http://antalya.imo.org.tr/resimler/dosya_ekler/ c2d2a916d92ae2b_ek.pdf?dergi=156, Erişim: 06.11.2016.

Hüsniye Akıllı, “Kamu Hizmeti İmtiyazından Yap-İşlet-Devret Yöntemine: Yasal Serüven”, Sayıştay Dergisi, S.89, Nisan-Haziran 2013, http://www.sayistay.gov.tr/ dergi/icerik/der89m4.pdf, Erişim: 06.11.2016.

Ismet Giritli/Pertev Bilgen/Tayfun Akgüner, İdare Hukuku, İstanbul 2008.

Kemal Gözler, İdare Hukuku 2.Cilt, Bursa, 2009.

Lütfi Duran, İdare Hukuku Ders Notları, İstanbul, 1982.

Mehmet Güven, “İdari Sözleşmelerin Uygulanmasında Tarafların Hak, Yetki ve Yükümlülükleri”, Ankara Barosu Dergisi, S: 1996/3, Ankara 1996, http://www.ankarabarosu.org.tr/siteler/ankarabarosu/tekmakale/1996-3/7.pdf, Erişim: 06.11.2016.

Metin Günday, İdare Hukuku, Ankara, 2003.

T. Ayhan Beydoğan, “Türk Hukukunda İmtiyaz Sözleşmelerinin Hukuki Niteliği: 406 ve 5809 Sayılı Kanunlar Açısından Değerlendirilmesi”, Ankara Barosu Dergisi, S.2011/4, Ankara 2011, http://www.ankarabarosu.org.tr/siteler/ankarabarosu/ tekmakale/2011-4/2011-4-5.pdf, Erişim: 06.11.2016.

Turgut Tan, “İdari Sözleşme Kuramına İlişkin Gözlemler”, AÜHFD, Ankara 1995, http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/42/473/5475.pdf, Erişim: 06.11.2016.

Uğur Emek, “Türkiye’de Altyapı Hizmetlerinin Özel Sektöre Gördürülmesi: Neden, Ne Zaman, Nasıl?”, iktisat İşletme ve Finans, C:24, S:284, Ankara, 2009.

Yasin Sezer, ‘İdarenin Sözleşmelerde Tek Taraflı Değişiklik Yapma Yetkisi’, AÜEHFD, CVIII, S.1-2, 2004, http://eski.erzincan.edu.tr/birim/HukukDergi/ makale/2004_VIII_7.pdf, Erişim: 06.11.2016.

DİPNOT

1 Danıştay 1. Dairesi E.1992 / 232 sayılı Kararı.

2 Uğur Emek, “Türkiye’de Altyapı Hizmetlerinin Özel Sektöre Gördürülmesi: Neden, Ne Zaman, Nasıl?”, İktisat İşletme ve Finans, C.24, S.284, Ankara 2009, s. 10.

3 Hüsniye Akıllı, “Kamu Hizmeti İmtiyazından Yap-İşlet-Devret Yöntemine: Yasal Serüven”, Sayıştay Dergisi, S:89, Nisan-Haziran 2013, s. 92, http://www.sayistay.gov.tr/dergi/icerik/der89m4. pdf, Erişim: 06.11.2016.

4 Kemal Gözler, İdare Hukuku, 2.Cilt, Bursa 2009, s. 402.

5 Metin Günday, İdare Hukuku, Ankara 2003, s. 305.

6 Ali Rıza Yücel, “İdari Sözleşmeler ve İmtiyaz Sözleşmeleri”, Türkiye Mühendislik Haberleri, S. 439-440 – 2005/5-6, s. 74, http://antalya.imo. org.tr/resimler/dosya_ekler/c2d2a916d92ae2b_ ek.pdf?dergi=156, Erişim: 06.11.2016.

7 Ancak, günümüzde bazı sözleşmelerde imtiyazcıya tarifeyi kendi belirleme imkânı tanınmasıyla beraber bu ayırıcı unsurun zayıfladığı görülmektedir.

8 Gözler, s. 418-19. 

9 Gözler, s. 425.

10 Lütfi Duran, İdare Hukuku Ders Notları, İstanbul, 1982, s. 439.

11 Gözler, s. 437.

12 Mehmet Güven, ‘İdari Sözleşmelerin Uygulanmasında Tarafların Hak, Yetki ve Yükümlülükleri’, Ankara Barosu Dergisi, S.1996/3, s. 395, http://www.ankarabarosu.org.tr/siteler/ ankarabarosu/tekmakale/1996-3/7.pdf, Erişim: 06.11.2016.

13 Güven, s. 396.

14 Gözler, s. 432. 

15 Turgut Tan, “İdari Sözleşme Kuramına İlişkin Gözlemler”, AÜHFD, Ankara 1995, s. 294, http:// dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/42/473/5475.pdf, Erişim: 06.11.2016.

16 Gözler, s. 437-9.

17 Gözler, s. 437.

18 Gözler, s. 438.

19 Yasin Sezer, “İdarenin Sözleşmelerde Tek Taraflı Değişiklik Yapma Yetkisi”, AÜEHFD, CVIII, S.1-2, 2004 s. 170, http://eski.erzincan.edu.tr/birim/HukukDergi/ makale/2004_VIII_7.pdf, Erişim: 06.11.2016.

20 Sezer, s. 170.

21 Gözler, s.438.

22 Gözler, s.171.

23 İsmet Giritli/Pertev Bilgen/ Tayfun Akgüner, İdare Hukuku, İstanbul 2008, s. 1049.

24 Giritli/Bilgen/Akgüner, s. 1049.

25 Giritli/Bilgen/Akgüner, s.1050; Gözler, s.439.

26 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu, m.62.

27 Giritli/Bilgen/Akgüner, s.1050; Gözler, s.439.

28 T. Ayhan Beydoğan, “Türk Hukukunda İmtiyaz Sözleşmelerinin Hukuki Niteliği: 406 ve 5809 Sayılı Kanunlar Açısından Değerlendirilmesi”, Ankara Barosu Dergisi, S.2011/4, Ankara 2011, s.117, http://www.ankarabarosu.org.tr/siteler/ ankarabarosu/tekmakale/2011-4/2011-4-5.pdf, Erişim: 06.11.2016.

29 Gözler, s.434-435.

30 Beydoğan, s.118.

31 Beydoğan, s.118

32 Gözler, s. 435.

33 Beydoğan, s. 117

34 Beydoğan, s. 117

35 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu, .m.13.

36 Gözler, s. 436. 

37 Gözler, s. 440.

38 Gözler. s. 440.

39 Gözler, s. 440-441.

40 Gözler, s. 421-422.

41 Gözler, s. 422.

42 Gözler, s. 422.

43 Gözler, s. 422.

44 Gözler, s. 422.

45 Gözler, s. 443.

46 Gözler, s. 443.

47 Gözler, s. 443.

48 Gözler, s. 444.

49 Gözler, s. 444.