ÖZET
İslami finans dünyasında faizin yasak oluşu, İslami esasların uygulandığı bir İslami bankacılık modelinin gelişmesini zorunlu kılmıştır. Geleneksel yatırım araçları faizsiz bankacılığı talep eden kesimin ihtiyaçlarına cevap veremezken sukuk, farklı koşullara uyum sağlayabilen farklı çeşitleriyle, önemli bir faizsiz yatırım aracı olarak karşımıza çıkmaktadır. Dünyada birçok ülkede kullanımı gün geçtikçe yaygınlaşan sukuk, ülkemizde de ismini duyurmuş olup, Türk Hava Yolları, Türk Telekom gibi Türkiye’nin sektöründe öncü şirketleri sukuk ihracına başlamışlardır. Bu çalışmada, sukukun, tarihsel gelişimi ve günümüz finansal dünyasında kullanımı ile uygulamada sıkça karşılaşılan çeşitleri incelenmektedir.
I. GİRİŞ
İslam hukuku ve prensiplerine göre faizin yasaklanmış olması ve herhangi bir risk almaksızın ve zarara ortak olmaksızın, sadece kara ortak olmanın İslami prensiplere aykırı oluşu, geleneksel bankacılık anlayışının yanında faizsiz bankacılık modelinin doğmasına ve gelişmesine yol açmıştır. Faizsiz bankacılık sisteminin büyümesi ile birlikte de, faizsiz finansal araçları talep eden kesime yönelik alternatif yatırım araçları geliştirilmeye başlanmıştır1. Bu alternatif yatırım araçlarından biri de ‘faizsiz bono uygulaması’ olarak da nitelendirilen sukuktur2.
İslami bankacılık anlayışında yüksek oranda belirsizlik içeren faaliyetlere izin verilmemektedir3. Ayrıca kredi kullandıran kurum, kaynağını nereye ve ne amaçla aktardığını bilmek durumundadır. Gerçekten de, sukukun temelinde belirsizlik içermeyen, gerçek bir ticari ilişki veya yatırım ilişkisi bulunmaktadır. Bu yönüyle, dünyada ilk kez Malezya’da ihraç edilen sukuk,4 faizsiz bankacılık modelinde gün geçtikçe daha da önemli bir gelir kaynağı haline gelmektedir.
Bu çalışmada faizsiz bankacılık sisteminin Türkiye’de ve dünyadaki gelişim süreci, sukuk, alım-satıma konu olan ve olmayan ve günümüzde en yaygın uygulanan icara sukuk, mudaraba sukuk, müşaraka sukuk, salam sukuk, murabaha sukuk ve istisna sukuk türleriyle beraber incelenecektir.
II. DÜNYADA VE TÜRKİYE’DE FAİZSİZ BANKACILIK SİSTEMİ
Hammurabi Kanunları’nda dahi izine rastlanan5, kar ve zarara katılımın esas alındığı faizsiz bankacılık sistemi İslam ülkelerinde 1970’lerden itibaren petrol fiyatlarının ani artışını müteakip dünya ekonomisinde daha etkin bir rol oynamaya başlamıştır. Faizsiz bankacılık sistemine duyulan ilgi katılım bankalarının uluslararası alanda yaygınlaşmasını kaçınılmaz kılmıştır. Günümüzde İslam ülkelerindeki bankaların yanı sıra Citibank, Barclays Bank ve Commerzbank gibi uluslararası alanda boy gösteren büyük bankaların da sukuk ihraç ettiği görülmektedir.
Türkiye’de, 1970’lerden itibaren dışa açılmaya yönelik politika izlenmeye başlanmış ve bunun sonucunda da dünyadaki finansal yeniliklerin ülkeye girmesi kolaylaşmıştır. Türkiye, 1975 yılında kurulan İslam Kalkınma Bankası’nın kurucu üyeleri arasında yer almış ve 1984’de sermaye payını artırarak bu kuruluşun kilit üyelerinden biri konumuna gelmiştir. Türkiye, 2005 yılında ise 5411 sayılı Bankacılık Kanunu’nda “Katılım Bankası” tabiriyle resmen tanışmıştır6.
Türkiye’de faizsiz bankacılık sistemi içerisinde faaliyet gösteren katılım bankaları 2015 yılına dek özel finans kuruluşlarından oluşmaktayken; 2015 yılında Ziraat Katılım’ın açılmasıyla kamu bankaları da faizsiz bankacılık alanında faaliyet göstermeye başlamıştır.
Bu gelişmelerin sonucunda sukuk, birçok çeşidiyle faizsiz bankacılık sisteminin ihtiyaçlarını karşılayan en önemli finansman araçlarından biri konumuna gelmiştir.
III. SUKUK
A. Sukukun Tarihçesi
Klasik İslam döneminde, sakk, çoğul hali ile sukuk, hak, yükümlülük veya mal devrini gösteren ve Şeriat’a uygun biçimde kurulan sözleşme anlamına gelmektedir. Bu bakımdan sukuk, İslam’ın yaygın olarak benimsenmediği bölgelerde, satın alınan hizmet veya mal karşılığında para yerine verilen değerli evrak anlamına gelen çek sözcüğü ile benzeşmektedir7.
İlk sukuk işlemi, milattan sonra yedinci yüzyılda Şam’da Emevi Camii, diğer adıyla Şam Ulu Camii ihracı ile gerçekleşmiştir.
2002 İslam Finans Marketleri Raporu’na göre 1990’da Shell Petrol Malezya tarafından 125.000.000 Malezya Ringgiti değerinde icara sukuk ihraç edilmiştir. Bugün ise sukuk, İslam’ın benimsenip benimsenmediğinden bağımsız olarak farklı yargı sistemlerinde aktif olarak kendine yer edinmektedir.
2004’te sukuka artan ilgi nedeniyle sukuk hakkında ilk kitap olan “Islamic Bonds: Your Issuing, Structuring and Investing in Sukuk” Euromoney ve bankacı Nathif Jama Adam’ın katkıları ile yayımlanmıştır.
Amerika Birleşik Devletleri’nde öne çıkan iki (2) adet sukuk ihracı söz konusudur. Bunlardan ilki 2006 yılında East Cameron Gas Şirketi için gaz ve petrol hisselerine dayalı olarak yapılmıştır. Söz konusu sukuk ihracı, Amerika Birleşik Devletleri sınırları dâhilinde gerçekleştirilen ilk muşaraka sukuk ihracı niteliğinde olması bakımından önem arz eder8. Diğer bir öne çıkan sukuk ihracı ise, General Electric şirketinde 2014 yılında hava taşıtlarına dayalı olarak gerçekleşen icara sukuk ihracıdır9.
İslam İşbirliği Teşkilatı tarafından 1983’te sabit gelirli faiz getiren bonoların kullanılmasına Şeriat’e göre müsaade edilmeyeceğinin açıklanmasının ardından tek başına faiz ödenmesine riayet etmeyen sukuk, özellikle İslam Hukuku uygulamalarında kayıplarda da ortaklık usulünü benimsemiş olması bakımından sıklıkla başvurulan bir prosedür halini almıştır.
B. Sukukun Tanımı
Sukuk, ticari bir varlığın veya projenin içerisindeki varlık sepetinin menkul kıymetleştirilmiş halidir10. ve kullanım alanlarına göre proje, varlık ve bilanço endeksli olabilir. İslami Finansal Kuruluşlar Muhasebe ve Denetim Kurumu tarafından yatırım sertifikaları olan sukuk, “mevcut mal (ayn), menfaat veya hizmet ya da belirli bir proje veya özel bir yatırım faaliyeti halinde bulunan varlıklar üzerinde paylı ortak mülkiyeti ifade eder şekilde ve birbirine eşit değerde ihraç edilen sertifikalar” olarak nitelendirilir. Sukuk, yatırımcı veya sukuk sahibi olarak adlandırılan kimsenin bir ticari faaliyet, ortaklık veya mülkiyet tasarrufu neticesinde elde ettiği gelir payının yeni ve/veya hâlihazırda süregelen bir projeyi finanse etmek amacıyla kullanmasını güvence altına almak amacıyla geliştirilen finansal sertifika sistemidir. Sukuk alıcısı veya yatırımcısı faiz yoluyla para kazanmamakta, gerçek bir ticari veya ekonomik işlemin getirilerini elde etmektedir.
Mülkiyet hakkına konu olan varlığın hangi faaliyet üzerinde olduğuna göre sukuk çeşitlilik gösterir11. Günümüzde İslami Finansal Kuruluşlar Muhasebe ve Denetim Kurumu tarafından tanımlanıp onaylanan on dört sukuk çeşidi bulunmaktadır. Bunlar “sukuk al-ijarah, sukuk ijarahmowsufabıtıhıma, sukuk manfaaijarah, sukuk manfaaıjarahmowsufabıthıma, sukuk mılkıyat al-khadamat, sukuk al-salam, sukuk al-istisna’a, sukuk al-murabaha, sukuk al-musharaka, sukuk al-mudaraba, sukuk al-wakala, sukuk al-muzra’a, sukuk al-musaqa, sukuk al-muqarasa” olarak belirlenmiştir. Söz konusu sukuk çeşitlerinden en yaygın işlem görenler ise sukuk al-ijarah (icara sukuk), sukuk al-salam (salam sukuk), sukuk al-istisna’a (istisna sukuk), sukuk al-murabaha (murabaha sukuk), sukuk al-musharaka (müşaraka sukuk) ve sukuk al-mudaraba (mudaraba sukuk) şeklinde sıralanmıştır. Yaygın işlem gören söz konusu altı sukuk çeşidinden icara sukuk, mudaraba sukuk ve müşaraka sukuk alıma-satıma konu olup, ikincil piyasalarda işlem görebilirken salam sukuk, murabaha sukuk ve istisna sukuk ikincil piyasalarda işlem görememekte, ciro edilememektedir.
C. Sukukun Geleneksel Bonolardan Farkı
Faizsiz bir finansman bonosu veya İslami tahviller olarak atfedilen sukuk, geleneksel bonolardan ve tahvillerden farklı olarak, sukuk alıcısı olan yatırımcıya sukuka konu olan varlığa sahip olma ve ondan yararlanma hakkını sağlar. Sukuk ihraç eden kurum ancak İslami hükümlere uygun ticari faaliyetler yürütebilirken geleneksel bono ihraç edenler için böyle bir sınırlama söz konusu değildir. Öte yandan sukukta, yatırımcı sukuka konu varlıkta ya da varlık sepetinde payı oranın doğrudan mülkiyet hakkına sahiptir. Geleneksel bono ise yalnızca ihraç edenin borcunu temsil eden kıymetli evraktır.
IV. SUKUK ÇEŞİTLERİ
A. Alım-Satıma Konu Olan Sukuk Modelleri
1. İcara Sukuk
Kira endeksli sukuk olarak da bilinen icara sukuk, ikincil piyasalarda işlem görebilen sukuk modelleri arasında en yaygın kullanılan sukuk çeşididir.
İcara sukuk, finansal kiralama olarak bilinen leasinge benzer12. Bu modelde sukuka konu kiralanan ve çoğunlukla gayrimenkul olan bir varlık mevcuttur. Kiraya veren kuruluş banka (“Banka”) veyahut özel amaçlı kurum (“SPV”) olabilir. Kiraya veren ve kiralayan arasında belirli süreli bir hukuki ilişki kurulur13. Sukuka konu varlık müşteriye belirli bir tutar üzerinden belirli süreyle kiralanır. Klasik kredi ilişkilerinden farklı olarak, Banka veya SPV’nin tahsis ettiği kredi kiracıya nakit olarak verilmez; kiracının kullanmak üzere almak istediği varlık Banka veya SPV tarafından tahsis edilen krediyle alınır ve söz konusu varlık kiracıya kiraya verilir14. Banka veya SPV, satın alınan varlığı menkul kıymetleştirmek suretiyle sukuk ihraç eder. İhraç edilen sukuk sertifikaları yatırımcılara satılır. Yani varlığın finansmanı sukuk sertifikalarının satılmasıyla sağlanır ve mülkiyeti sukuk sertifikaları aracılığıyla bölünmüş halde yatırımcıların elindedir. Kira gelirleri sukuk sahipleri olan yatırımcılar tarafından payları oranında paylaşılmaktadır. Kira ilişkisinin sonunda ise icara sukuk, kiracıya kiralanan varlığı satın alma hakkını da tanımaktadır15.
2. Mudaraba Sukuk
Mudaraba sukuk, mudaraba esasına bağlı gerçekleştirilen faaliyet ve projeleri konu alan, elinde bulunduranın mülkiyet hakkını temsil eden proje endeksli sukuk sertifikalarıdır16. Mudaraba sukuk ihracı yoluyla yatırım amaçlı ve risk sermayesi endeksli yapılan projelerde sukuk ihraç edilerek yatırıma katkı sağlanır. Mudaraba modelinde bir projeyi gerçekleştirmek üzere sermaye, emek, bilgi ve tecrübe bir araya gelir.Sukuk alıcıları olan yatırımcılar projeyi finanse ederler ve projeler üzerinde hisse hakkına sahip olmuş olurlar18. Bu durumda proje sahibi konumuna gelen sukuk alıcıları ve projeye emeğini koyacak olan girişimci (“Mudarip”) ileriye dönük bir kar ortaklığı anlaşması yaparlar. Mudarip, proje faaliyetlerinden gelen düzenli getiri ödemesi alır ve proje tamamlanınca sahibine teslim eder.
3. Müşaraka Sukuk
Müşaraka sukuk, müdaraba sukuka çok benzer bir model olmakla birlikte emek ve sermaye ortaklığının söz konusu olduğu bir sukuk modelidir. Sukuk alıcıları mevcut yatırım projesine hisselerine oranında katılmış olurlar ve firma sermayesine doğrudan ortak olurlar. Genellikle taraflar tüzel kişiliği bulunmayan adi ortaklık niteliğinde bir ortaklık kurarlar ve kar ve zararı katılma payları oranlarında paylaşırlar19. Müşaraka sukuk ihracının hedefi yeni yatırım projelerinin tesis edilmesi ve mevcut yatırım projelerinin yenilenmesi veya genişletilmesidir.
B. Alıma-Satıma Konu Olmayan Sukuk Modelleri
1. Murabaha Sukuk
En yaygın kullanılan sukuk türü olan murabaha sukukta bir malın maliyeti üzerine önceden taraflarca belirlenmiş belirli bir kar oranının eklenmesi ile satışı söz konusudur. Murabaha sukuk, esasen, malı peşin olarak alıp vadeli biçimde satarak gerçekleştirilen finansman yönetim biçimidir.
Murabaha sukukun ihraç süreci, malvarlığı sahibi olmak istemesine rağmen ödeyemeyecek durumda olan bir kimsenin özel amaçlı şirket ile sözleşme imzalaması sonucu borç altına girmesi ile başlar. Söz konusu sözleşmede öngörülen ücret, edimi ve satıcı için üzerinde önceden üzerinde anlaşılmış kar marjı yer alır. Ayrıca bu sözleşmenin detayları ödeme biçimi ve ödenecek tutarın içeriğini kapsar. Alıcı, söz konusu ücreti tek seferde veya ertelenmiş ödeme dönemleri usulünce taksitli olarak ödeyebilir.
2. Salam Sukuk
Salam sukuk, bir diğer adıyla ileriye dönük satın alma sukuku, ileriye dönük satın almalar için fon toplanması amacıyla tasarlanmış finansal sertifikalardır. Bu tür sukukta, yükümlü tarafından gelecekte belirli bir tarihte üretilecek olan belirli bir mal ve/veya hizmetin bedelinin tamamı Banka veya SPV tarafından ödenir. Böylelikle, Banka veya SPV gelecekte üretilecek olan mal ve/ veya hizmeti satın almış olur20. Ancak, söz konusu mal ve/veya hizmetin gelecekte üretilecek bir mal ve/veya hizmet olması dolayısıyla, Banka’nın söz konusu mal ve/ veya hizmetin vadesini beklemesi gerekir. Alıcı gerekli ücreti tamamladığı takdirde yükümlü belirli bir malı belirli bir sürede alıcıya temin etmeyi taahhüt eder. Dolayısıyla malın toplam ücretini önceden öngörebilen alıcı aynı zamanda ön ödemeye bağlı belirli indirimlere tabi tutulabilir.
3. İstisna Sukuk
İstisna sukuk, belirli bir malın sözleşme ile sabit bir tarihte üretimini konu alan sukuk sertifikasıdır. İstisna sukukta üretici, yatırımcıya, söz konusu malı belirli bir zaman aralığında tamamlanmış halde teslim etme yükümlülüğü altına girer.
İstisna kelimesi, Arapça’da, belirli bir malın üretimi anlamına gelen “sina’a” kelimesinden türemiştir ve belirli malların üretimini finanse etmek amacıyla, özellikle henüz yapım aşamasında olan projelere finansal kaynak sağlanması amacıyla uygulanmaktadır.
Buna göre, söz konusu malvarlığını üretmek isteyen ancak yeterli maddi imkâna sahip olmayan girişimci, yatırımcı ile iletişime geçip üreteceği mal hakkında bir teklifte bulunur. Yatırımcı, girişimcinin söz konusu mala dair teklifini kabul ettiği takdirde, üreticinin kafasındaki projeyi finanse etmeyi de kabul etmiş olur. Yatırımcı, teklife uygun bir üretici bulur. Üretici, yatırımcı ile arasında kurulan istisna sözleşmesi kapsamında yatırımcıya söz konusu malı belirli bir zaman dilimi içerisinde ve belirli bir ücret karşılığı üretip teslim etme yükümlülüğü altına girer. Yatırımcı ve üretici arasında kurulan bu istisna sözleşmesine uygun olmak kaydıyla yatırımcı ve girişimci arasında da bir istisna sözleşmesi kurulur. Yatırımcının üreticiye ödemeyi kabul ettiği miktar, girişimciden aldığından daha azdır. Aradaki fark, yatırımcının bu sözleşmeye bağlı ilişkiden kazancı olur. Üretici malı ürettiğinde yatırımcıya teslim eder. Yatırımcı da sözleşme kapsamında önceden belirlenen ücreti üreticiye öder. Yatırımcı malı girişimciye verir. Girişimci mal karşılığı yatırımcıya sözleşmede önceden belirlenen ücreti öder21.
V. SONUÇ
Faizsiz bankacılığın popülaritesinin her geçen gün arttığı bir dünyada, orta-uzun vadeli faizsiz ve sabit veya değişken getiri sağlayan sukuk, önemli bir yatırım aracı konumuna gelmiştir. Geleneksel bonolardan farklı olarak sukuk, alıcısına sukuka konu varlıkta ya da varlık sepetinde mülkiyet hakkı tanır. Günümüzde kullanım alanı en yaygın olan olan sukuk modelleri icara sukuk, mudaraba sukuk, müşaraka sukuk, murabaha sukuk, salam sukuk ve istisna sukuk iken, sukuka karşı artan taleple beraber ilerleyen zamanlarda farklı sukuk modellerinin de adını piyasalarda duymak mümkün olacaktır.
KAYNAKÇA
Ahmet Tok, “İslami Finans Sistemi Çerçevesinde Sukuk (İslami Tahvil) Uygulamaları, Katılım Bankaları Ve Türkiye Açısından Değerlendirmeler”, Sermaye Piyasası Kurulu Hukuk İşleri Dairesi, http://dergipark.ulakbim.gov.tr/marufacd/ article/download/5000004958/5000005470, Erişim: 15.07.2016.
Ali İhsan Özeroğlu, “Sukuk ve Türkiye’de Sukukun Uygulanabilirliğinin Değerlendirilmesi”, Tarih Okulu Dergisi, Yıl 7, S. XIX, Eylül 2014.
CGS Center, “Faizsiz Menkul Kıymet Kullanımı”, http://www.cgscenter.org/doc/SUKUK%20NEDIR.pdf , Erişim: 14.07.2016.
Erdem Yılmaz, “Yeni Bir Finansal Araç Olarak Sukuk: Çeşitleri, Türkiye Uygulaması ve Vergilendirilmesi”, Muhasebe ve Finansman Dergisi, Ocak 2014.
Figen Büyükakın/Onur Önyılmaz, “Faizsiz Finansman Bonosu Sukuk ve Türkiye Uygulamaları”, Finansal Araştırmalar ve Çalışmalar Dergisi, 4. Cilt, 2012, http://spk.gov.tr/yayingoster.aspx?yid=992&ct=f&action=displayfile, Erişim: 13.07.2016.
“General Electric Weighs Return To Sukuk Market”, http://www.globalcapital.com/article/r2m2g4n4pvpj/general-electric-weighsreturn-to-Sukuk-market, Erişim: 22.07.2016.
İlhami Söyler, “Kira Sertifikalarına Yönelik Vergisel Teşvikler”, http://www.maliyeokulu.org.tr/index.php/ouractivities/articles/tax/466-kirasertifikalarna-yoenelik-vergisel-tevikler.html, Erişim: 25.07.2016.
“Islamic Banker”, https://www.islamicbanker.com/education/east-cameronpartners%E2%80%99-SukukSukuk, Erişim: 22.07.2016.
“Istisna Contract”, https://www.islamicfinance.com/2015/01/istisna/, Erişim: 23.07.2016.
Muaz Güngören, “Bir Finansal Enstrüman Olarak Sukuk Katılım Bankalarına Katılım Modellemesi”, http://www.ito.org.tr/itoyayin/0000401.pdf, Erişim: 15.07.2016.
Online Etymology Dictionary, http://www.etymonline.com, Erişim: 23.07.2016.
Sibel Doğan, “Katılım Bankaları ve Ekonomiye Etkileri: Türkiye’de Örneği”, Yüksek Lisans Tezi, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kahramanmaraş 2008, http://kutuphane.ksu.edu.tr/e-tez/sbe/T00842/ Sibel_Dogan_tez.pdf, Erişim: 15.07.2016.
DİPNOT
1 Figen Büyükakın/Onur Önyılmaz, “Faizsiz Finansman Bonosu Sukuk ve Türkiye Uygulamaları”, Finansal Araştırmalar ve Çalışmalar Dergisi, 4. Cilt, 2012, s.4, http://spk.gov.tr/yayingoster.aspx?yid=992& ct=f&action=displayfile, Erişim: 13.07.2016.
2 CSG Center’a ait web sitesinde yer alan “Faizsiz Menkul Kıymet Kullanımı” adlı çalışma için bkz. http://www.cgscenter.org/doc/SUKUK%20NEDIR.pdf, Erişim: 14.07.2016.
3 Ahmet Tok, “İslami Finans Sistemi Çerçevesinde Sukuk (İslami Tahvil) Uygulamaları, Katılım Bankaları ve Türkiye Açısından Değerlendirmeler”, Sermaye Piyasası Kurulu Hukuk İşleri Dairesi,, s.5, http://dergipark.ulakbim.gov.tr/marufacd/article/ download/5000004958/5000005470, Erişim: 15.07.2016.
4 Ali İhsan Özeroğlu, “Sukuk ve Türkiye’de Sukukun Uygulanabilirliğinin Değerlendirilmesi”, Tarih Okulu Dergisi, Yıl 7, S. XIX, Eylül 2014, s.756.
5 Sibel Doğan, “Katılım Bankaları ve Ekonomiye Etkileri: Türkiye’de Örneği”, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Kahramanmaraş 2008, s.1, http://kutuphane.ksu.edu.tr/e-tez/sbe/T00842/ Sibel_Dogan_tez.pdf, Erişim: 15.07.2016.
6 Doğan, s. 48.
7 “Cheque” sözcüğünün tanımı için bkz. Online Etymology Dictionary http://etymonline.com/index. php?allowed_in_frame=0&search=cheque, Erişim: 23.07.2016.
8 “Islamic Banker” başlıklı çalışma için bkz. https://www.islamicbanker.com/education/eastcameron-partners%E2%80%99-SukukSukuk, Erişim: 22.07.2016.
9 “General Electric Weighs Return To Sukuk Market” başlıklı metin için bkz. http://www.globalcapital.com/ article/r2m2g4n4pvpj/general-electric-weighs-returnto-Sukuk-market, (Erişim: 22.07.2016).
10 İlhami Söyler, “Kira Sertifikalarına Yönelik Vergisel Teşvikler”, s.29, http://www.maliyeokulu. org.tr/index.php/ouractivities/articles/tax/466-kirasertifikalarna-yoenelik-vergisel-tevikler.html, Erişim: 25.07.2016.
11 Büyükakın/Önyılmaz, s. 3.
12 Büyükakın/Önyılmaz, s. 4.
13 Özeroğlu, s. 759.
14 Tok, s. 9.
15 Büyükakın/Önyılmaz, s. 9.
16 Özeroğlu, s. 761.
17 Tok, s. 6.
18 Muaz Güngören, “Bir Finansal Enstrüman Olarak Sukuk Katılım Bankalarına Katılım Modellemesi”, s.103, http://www.ito.org.tr/itoyayin/0000401.pdf, Erişim: 15.07.2016.
19 Tok, s. 9.
20 Erdem Yılmaz, “Yeni Bir Finansal Araç Olarak Sukuk: Çeşitleri, Türkiye Uygulaması ve Vergilendirilmesi”, Muhasebe Ve Finansman Dergisi, Ocak 2014, s. 87.
21 “Istisna Contract” adlı çalışma için bkz. https://www.islamicfinance.com/2015/01/istisna/, Erişim: 23.06.2016.
