ÖZET
Bir iş fikrini ya da mevcut olan yenilikçi bir işi hayata geçirmenin önündeki en büyük engel sermaye yetersizliğidir. Birçok parlak iş fikri sermaye desteği olmaksızın başarılı olamamaktadır. Bu doğrultuda, girişim sermayesi yatırım fonları (“Fon”) sermaye gereksinimleri için kaynak arayan küçük ölçekli şirketler için alternatif bir çözüm olarak ortaya çıkmaktadır. Bunun sonucu olarak, Fonlar 2000’li yılların başında dünya çapında sıkça adı duyulan yatırım araçları haline gelmiştir. Ancak, Türkiye’de Fonlar’ın kullanım alanı, Fonlar’ın kuruluş ve yönetimsel çerçevesini belirleyen 1 Temmuz 2014 tarihli Girişim Sermayesi Yatırım Fonlarına İlişkin Esaslar Tebliği (“Tebliğ”) ile birlikte artmıştır.
I. GİRİŞ
Günümüzde, özellikle gelişmekte olan ülkelerde yaşanan finansman sıkıntısı nedeniyle gerçekleştirilemeyen girişimlere veya olabileceğinden daha düşük performans sergileyen ve fakat yüksek büyüme potansiyeline sahip olan şirketlere yönelik olarak alternatif bir yatırım yöntemi olarak ortaya çıkan Fonlar, Türkiye’de de son yıllarda büyük gelişme göstermiştir. Geleneksel finansman kurumları olan bankaların kredi faiz oranlarının oldukça yüksek olması gelişme potansiyeli yüksek olan küçük veya orta ölçekli işletmelerin oluşumunun ve faaliyete geçmesinin önünde bir engel teşkil etmektedir. Dolayısıyla Fon’ların önemi gerek Dünya’da gerekse Türkiye’de günden güne artmaktadır. Dünya’da Apple gibi günümüzün başarılı şirketleri Fon ile kurulmuş olup Türkiye’de girişim sermayesi yatırım ortaklığı sistemine ilişkin ilk düzenleme 1993 yılında yapılmış ve 1998, 2003, 2004 ve 2014 yıllarında yapılan düzenlemelerle de son halini almıştır. Günümüzde ise Türkiye’deki yıllık girişim sermayesi yatırımları 100 milyon dolar civarına ulaşmıştır 1.
Bu makalede, Fon’un özelliklerine, Fon’un Kurucu’larının yetki ve sorumluluklarına, Fon’un yönetimi, saklanması ve temsili, Türkiye’deki kuruluş prosedürlerine ve sona ermesine dair bilgiler ele alınacaktır.
II. GİRİŞİM SERMAYESİ YATIRIM FONLARININ NİTELİĞİ
A. Genel Olarak
Girişim sermayesi yüksek büyüme potansiyeli olan şirketlere belirli bir süreye mahsus olmak üzere yatırım yapmak ve söz konusu şirketlerin paylarını iktisap etmek amacı olan bir finans aracı türüdü2. Girişim sermayesi yatırımcıları fon yaratmak suretiyle potansiyelinin altında performans gösteren ve fakat yüksek büyüme potansiyeline sahip olan şirketlere yatırım yaparlar. Girişim sermayesi yatırımcıları tarafından fonlanmış olan şirketler girişim şirketleri (“Girişim Şirketleri”) olarak tanımlanır.
1. Fon’un Temel Karakteristik Özellikleri
Tebliğ uyarınca,3 Fonlar tüzel kişiliği haiz değildir ancak bunun yerine Fonlar’ın içtüzüğünde (“İçtüzük”) ve ihraç belgesinde (“İhraç Belgesi”) yer alan belirli bir süreliğine kurulmuş olan bir malvarlığı havuzu olarak değerlendirilirler. Aynı zamanda, yine Tebliğ uyarınca, söz konusu İhraç Belgesi’nde yer alan katılma payları ancak nitelikli yatırımcılara (“Nitelikli Yatırımcılar”) satılabilir4.
Fonlar Nitelikli Yatırımcı’lardan katılma payı karşılığında toplanan para ve/veya iştirak payları ile kurulur. Yalnızca Girişim Sermayesi Portföy Yönetim Şirketleri (“GSPYŞ”) veya Sermaye Piyasası Kurulu’ndan (“SPK”) faaliyet izni almış olan Portföy Yönetim Şirketleri (“PYŞ”) Fon’u pay sahipleri hesabına ve İhraç Belgesi’ne uyumlu olarak inançlı mülkiyet esaslarına göre işletmekle yetkilidir.
2. Fon’un Temel İktisadi Özellikleri
Fon, Fon kurucuları (“Kurucu”) ve Nitelikli Yatırımcılar için farklı iktisadi teşvikler sağlamaktadır. Kurucular yönetim ve performans ücreti elde etmeyi hedeflerken, Nitelikli Yatırımcılar yatırmış oldukları sermayenin karşılığında yüksek miktarda gelir elde etmeyi hedeflemektedirler5.
Tebliğ uyarınca, Fonlar ancak Tebliğ’de listelenmiş olan belirli varlık ve işlemlerden oluşan portföyü işletmek amacı ile ilgili işlerle uğraşabilirler.
3. Fon’un Malvarlığı
Fon’un malvarlığı, Kurucu’larının, portföy saklayıcısının (“Portföy Saklayıcısı”) ve portföy yöneticisinin malvarlığından ayrı tutulur. Bunun yanı sıra, Fon malvarlığı; Fon hesabına olması, İçtüzük ile İhraç Belgesi’nde hüküm bulunması şartıyla kredi alınması ve koruma amaçlı türev araç işlemleri yapılması amacı haricinde teminat gösterilemez ve rehnedilemez. Fon malvarlığı Kurucu’nun ve Portföy Saklayıcısı’nın yönetiminin veya denetiminin kamu kurumlarına devredilmesi hâlinde dahi başka bir amaçla tasarruf edilemez, kamu alacaklarının tahsili amacı da dâhil olmak üzere haczedilemez, üzerine ihtiyatî tedbir konulamaz ve iflas masasına dâhil edilemez 6.
4. Fon Bilgilendirme Dokümanları
a. İçtüzük; bir yanda katılma payı sahipleri ile diğer yanda kurucu, portföy saklayıcısı ve portföy yöneticisi arasında fon portföyünün inançlı mülkiyet esaslarına göre işletilmesini, saklanmasını ve vekalet akdi hükümlerine göre yönetimini konu alan genel işlem şartlarını içeren iltihaki bir sözleşmedir.
b. İhraç belgesi; Fon’un niteliği ve satış şartları hakkındaki bilgileri içeren belgedir.
c. Yatırımcı bilgi formu; Fon’un yapısını, yatırım stratejisini ve risklerini gösteren özet bir formdur.
III. KURUCU’NUN YETKİ ve SORUMLULUKLARI
Kurucu, Fon’un temsili, yönetimi ve yönetiminin denetlenmesinden sorumlu olup ayrıca Fon’un katılma payı sahiplerinin haklarını koruyacak şekilde İhraç Belgesi’nde ve İçtüzük’ünde yer alan hükümler ile uyumlu olan faaliyetlerle uğraşabilirler.
Öte yandan, Kurucu Fon’a ait varlıklar üzerinde kendi adına ve Fon hesabına mevzuat ve İçtüzük ile İhraç Belgesi’ne uygun olarak tasarrufta bulunmaya ve bundan doğan hakları kullanmaya yetkilidir.
Kurucu, GSPYŞ veya SPK’dan faaliyet izni almış olan PYŞ’leri portföy yönetim anlaşması imzalanmak suretiyle portföy yönetim hizmeti almak üzere görevlendirebilirler. Ancak, yönetimin GSPYŞ veya PYŞ’lere devredilmesi Kurucu’nun sorumluluklarını ortadan kaldırmaz. Ayrıca, Kurucu, Fon’un girişim sermayesi yatırımlarına ilişkin Türk Ticaret Kanunu’nda belirtilen ortaklık haklarını ve bu Tebliğ’de belirtilen pay sahipliği sözleşmelerinden kaynaklanan yönetimsel haklarını kullanmak üzere, Kurucu’nun yönetim kurulu kararı ile personeli olmayan üçüncü kişileri de vekil olarak atayabilir.
IV. FON’UN YÖNETİMİ, SAKLANMASI ve TEMSİLİ
1. Fon’un Yönetimi
Kurucu ya da görevlendirilen portföy yöneticileri, Fon malvarlığını yatırımcı lehine ve yatırımcının çıkarını gözetecek şekilde, portföy yönetim tebliğinde yer alan düzenlemeler çerçevesinde, kanun, Tebliğ, içtüzük hükümleri ve ihraç belgesinde belirlenen yönetim ilkelerine göre yönetmekle yükümlüdür.
2. Fon’un Saklanması
Fon portföyündeki varlıkların, Portföy Saklama Hizmetine ve Bu Hizmette Bulunacak Kuruluşlara İlişkin Esaslar Tebliği (III-56.1) çerçevesinde saklanması zorunludur 7. Ayrıca, fiziken veya kayden saklanması mümkün olmayan varlıkların mevcudiyetini ve Fon’a aidiyetini gösteren bilgi, belge ve kayıtlar da Portföy Saklayıcısı nezdinde tutulur.
3. Fon’un Temsili
Fon, Fon’a ilişkin olan her tür faaliyette Kurucu’nun yönetim kurulu tarafından temsil edilir.
V. FON’UN KURULUŞU
A. Genel Olarak
Fon kuruluşu için Kurucu, taslak İçtüzük ve standart form ile SPK’ya başvurur. Fon’un kuruluş izni alabilmesi için Kurucu ve Portföy Saklayıcısı arasında bir saklama sözleşmesinin imzalanmış olması gerekmektedir.
1. Katılma Paylarının İhracı
Katılma paylarının itibari değeri yoktur. Fon birim pay değeri, fon toplam değerinin katılma paylarının sayısına bölünmesiyle elde edilir. Fon birim pay değerinin en az yılda bir kere hesaplanması ve Nitelikli Yatırımcı’lara bildirilmesi zorunludur.
İhraç prosedürünün başlaması için, Kurucu’nun İhraç Belgesi ve SPK tarafından talep edilebilecek olan diğer belgeleri sunmak suretiyle SPK’ya başvurması gerekir.
İhraç Belgesi SPK’ya sunulan bilgi ve belgeler çerçevesinde yirmi iş günü içinde incelenir. İhraç Belgesi’nin ihraç edilmesi SPK’nın onayına bağlıdır. SPK tarafından onaylanan İhraç Belgesi Ticaret Sicili’ne tescil ettirilir. Katılma payları, İhraç Belgesi’nin SPK’ca onaylanmasını takiben İçtüzük, İhraç Belgesi ve varsa Yatırımcı Bilgi Formu’ndaki esaslar çerçevesinde ve İhraç Belgesi’nde belirtilen satış başlangıç tarihinden itibaren, İhraç Belgesi’nde ilan edilen dağıtım kanalları aracılığıyla yatırımcılara sunulur.
2. İhraç Belgesi’nin Satışı, İadesi ve Devri
Katılma payları, fon birim pay değerinin tam olarak nakden ödenmesi veya bu değere karşılık gelen iştirak payının fona devredilmesi yoluyla satılabilir. Katılma paylarının devri ancak Nitelikli Yatırımcılar arasında gerçekleşebilir ve katılma paylarının Fon’a iadesi yatırımcıların katılma paylarının İhraç Belgesi’nde belirlenen esaslara göre nakde çevrilmesi suretiyle gerçekleştirilebilir. İçtüzük ve İhraç Belgesi’nde şartları belirlenmiş olmak koşuluyla katılma paylarının satışı ve fona iadesinde giriş çıkış komisyonu uygulanabilir. Elde edilecek komisyon tutarı fona gelir olarak kaydedilir.
Kurucu tarafından katılma paylarının fon adına alım satımı esastır. Nitelikli katılma payları da dahil olmak üzere katılma payları, fonun katılma payı sayısının %20’sini aşmayacak şekilde kurucu tarafından kendi portföyüne alınabilir. Söz konusu iznin altında yatan sebep, Nitelikli Yatırımcı’nın kendi çıkarları ile Kurucu’nun çıkarlarının aynı doğrultuda olmasının cazip bir pazarlama unsuru olarak görülüyor olması ve Nitelikli Yatırımcı tarafından Kurucu’nun yüksek oranda risk almayacağının öngörüsüdür.
3. Katılma Paylarının Pazarlaması
Katılma paylarının pazarlama ve dağıtımı Kurucu’nun yanı sıra, Kurucu ile sözleşme imzalanması suretiyle, gerekli yetkiye sahip olan PYŞ ile yatırım kuruluşları tarafından, işlemlerin bu fonların içerdiği riskler konusundayeterli bilgiye sahip personeli tarafından gerçekleştirilmesi kaydıyla yapılabilir.
Tebliğ uyarınca, nitelikli yatırımcılara yönelik yapılan tanıtımlar hariç olmak üzere fonlara ilişkin olarak kamuya yönelik her ne suretle olursa olsun reklam ve ilan verilemez.
VI. GİRİŞİM ŞİRKETLERİNE ve GİRİŞİM SERMAYESİ YATIRIMLARINA İLİŞKİN ESASLAR
A. Genel Olarak
Fon sadece anonim ve limited şirketlere yatırım yapabilir. Yatırım tarihi itibari ile limited şirket olan Girişim Şirketleri’nin, ilk yatırım tarihini takip eden bir yıl içinde anonim şirkete dönüşüm işlemlerinin tamamlanması zorunludur.
1. Girişim Sermayesi Yatırımlarına İlişkin Yatırım Sınırlamaları
Fon portföyünde yer alan girişim sermayesi yatırımlarının yönetiminde aşağıdaki yatırım sınırlamalarına uyulur:
a. Fon’un toplam değerinin en az %80’inin bir veya birden fazla girişim sermayesi yatırımından oluşması zorunludur.
b. Fon’un, bir hesap dönemi içinde; KOBİ Yönetmeliği’nde yer alan nitelikleri sağlayan Girişim Şirketleri’ne doğrudan yaptığı yatırımların, fon toplam değerinin %10’unu geçmesi halinde yatırım sınırı %51 olarak uygulanır.
Asgari yatırım sınırlarına aykırılık sonucunu doğurabilecek katılma payı iadesi, girişim sermayesi yatırımlarından kar payı ve faiz tahsil edilmesi veya girişim sermayesi yatırımları dışındaki yatırımların değerlerinin artması gibi arızi durumlarda SPK’ya süre talebiyle başvuruda bulunulması ve başvurunun SPK’ca uygun görülmesi şartlarıyla; yatırım sınırının tekrar sağlanması için söz konusu aykırılığın oluştuğu hesap döneminin sonundan itibaren Kurucu’ya ve varsa portföy yöneticisine bir yıl süre verilebilir. SPK’ca verilen sürenin sonunda da asgari yatırım sınırının sağlanamaması halinde Fon’un yatırım faaliyetlerine son verilerek, sürenin bitiminden itibaren en geç iki yıl içinde Fon İçtüzük’ü Kurucu tarafından ticaret sicilinden terkin ettirilir. Ayrıca, Tebliğ’de belirlenen asgari yatırım sınırlarının girişim sermayesi yatırımlardan tam çıkış gerçekleştirilmesi veya Girişim Şirketleri’nin iflas etmesi nedenleriyle sağlanamaması durumunda ise, SPK’ya süre talebiyle başvuruda bulunulması ve başvurunun SPK’ca uygun görülmesi şartlarıyla Kurucu’ya ve varsa portföy yöneticisine asgari yatırım sınırının tekrar sağlanması için söz konusu yatırımdan çıkışın gerçekleştiği hesap dönemi sonundan itibaren iki yıl süre verilebilir.
2. Pay Sahipliği Sözleşmesi
Fon’un Girişim Şirketleri’ne yapacağı ortaklık hakkı veren girişim sermayesi yatırımları, Fon ile Girişim Şirketleri’nin yönetim kontrolüne sahip mevcut ortakları arasında imzalanacak bir pay sahipliği sözleşmesi çerçevesinde gerçekleştirilir.
Pay sahipliği sözleşmesinde; Girişim Şirketleri’nin yönetimi hususu başta olmak üzere, Fon’un ve Girişim Şirketleri’nin mevcut ortaklarının hak ve yükümlülüklerine yer verilmesi zorunludur.
3. Kaynak Taahhüdü
Kurucu, Nitelikli Yatırımcı’ların bir defada veya farklı tarihlerde ödenmek üzere, Fon’a kaynak taahhüdünde bulunmalarını talep eder. Nitelikli Yatırımcı’lardan alınacak toplam kaynak taahhüdü tutarı asgari 5.000.000 TL olup, bu tutara İhraç Belgesi’nde yer verilir. Katılma paylarının Nitelikli Yatırımcı’ya satışına başlandığı tarihi müteakip en geç bir yıl içinde kaynak taahhüdü tutarının tahsil edilmesi zorunludur. Kaynak taahhüdü tutarının, tahsil edilmesini müteakip İhraç Belgesi’nde belirtilen süre içerisinde Tebliğ’de belirtilen sınırlamalar dâhilinde yatırıma yönlendirilmesi zorunludur. Ancak her durumda bu süre bir yılı aşamaz.
Kaynak taahhütlerinin ödeme esaslarına ilişkin olarak Fon ve Nitelikli Yatırımcılar arasında bir yatırımcı sözleşmesi akdedilir. Kaynak taahhütlerinin ödenme planına, alt ve üst limitlerine, kaynak taahhütlerinin yerine getirilmemesi halinde Kurucu tarafından alınabilecek tedbirlere bu sözleşmede yer verilir ve kaynak taahhüdü tutarları Kurucu’nun yönetim kurulu tarafından sözleşmede belirlenecek sürelerde talep edilir.
4. Yasaklanan Yatırımlar
Tebliğ’e göre Fon’ların dahil olmasının yasaklandığı yatırımlar aşağıda sayılmıştır:
a. Altına, diğer kıymetli madenlere ve diğer emtialara ve bunlara dayalı vadeli işlem sözleşmelerine yapılacak yatırımlar,
b. Sermaye piyasası araçlarının açığa satılması, kredili menkul kıymet işlemleri ve sermaye piyasası araçlarının ödünç alınması,
c. Türev araçlara sadece portföylerini döviz, faiz ve piyasa riskleri gibi risklere karşı korumak amacıyla ve içtüzüklerinde hüküm bulunmak koşuluyla taraf olabilirler. Türev araçlar nedeniyle maruz kalınan açık pozisyon tutarı fon toplam değerinin %20’sini aşamaz.
VII. SINIRLAMALAR VE ZORUNLULUKLAR
1. Kredi İşlemleri ile Repo İşlemlerine İlişkin Sınırlamalar
Fonlar, Fon ihtiyaçlarını veya portföyleri ile ilgili maliyetlerini karşılamak amacıyla Fon’un son hesap dönemi itibari ile hesaplanan toplam değerinin en fazla %50’si oranında kredi kullanabilirler. Kredi alınması halinde kredinin tutarı, faizi, alındığı tarih ve kuruluş ile geri ödendiği tarihe ilişkin bilgiler hesap dönemini takip eden 30 gün içinde SPK’ya ve en uygun haberleşme vasıtasıyla katılma payı sahiplerine bildirilir. Fon portföylerinde yer alan repo işlemine konu olabilecek varlıkların rayiç değerinin %10’una kadar borsada veya borsa dışında repo yapılabilir veya borçlanma amacıyla Takasbank Para Piyasası işlemleri yapılabilir.
2. GSYF’lerin Bilgi Verme Yükümlülüğü
a. Periyodik raporlar
GSYF’ler periyodik raporlar ile finansal tabloların hazırlamak ve bunları Kurul’a sunmak zorundadır. GSYF’lerin Kurul’a ve yatırımcılara yaptığı söz konusu bildirim Kurul’un yatırım fonlarının finansal raporlama esaslarına ilişkin düzenlemelerinde yer alan hükümlere tabidir8.
b. İfşa etme yükümlülüğü
Kurucu ve varsa portföy yöneticisi girişim sermayesi yatırımlarına ilişkin bilgileri, varsa söz konusu yatırımlarla fon yönetiminde görev alan kişilerin ilişkisini de içerecek şekilde, yatırımın yapıldığı tarihten itibaren 15 gün içinde en uygun haberleşme vasıtasıyla katılma payı sahiplerine bildirir.
3. GSYF’lerin Denetimi
Fon’un Kurucu’su, varsa portföy yöneticisi ile saklayıcısının Fon’a ilişkin bütün hesap ve işlemleri SPK’nın denetimine tabidir.
VIII. SONA ERME VE TASFİYE
Fon içtüzüğünde belirtilen sürenin sonunda sona erer. Fon içtüzüğü ve ihraç belgesinde fon süresinin değiştirilebileceğine ilişkin hüküm bulunması şartı ile bu Tebliğin fon içtüzüğünün değiştirilmesine ilişkin hükümleri çerçevesinde, fon süresinin uzatılması talebi ile Kurula başvuruda bulunabilir.
IX. SONUÇ
Girişim sermayesi yatırım fonları, Türk sermaye piyasası mevzuatı altında düzenlenen özel sermaye yatırım araçlarıdır. Yabancı fonlar Türk Girişim Sermayesi Şirketleri’ne önceden beridir yatırım yapıyor olsalar da Fon’ların kuruluşu Türkiye’de yeni bir konsept olarak karşımıza çıkmaktadır. Son yıllarda vergi avantajları, özel sermayedeki liberalleşme trendleri ve Türkiye’deki diğer yatırımcı dostu uygulamalar, özel sermayeye yapılan yatırımları artırdı. Sonuç olarak, yükselen bir trend olan Türk Girişim Sermayesi yatırım sektörünün gelecekte de devam edeceği kanaatindeyiz.
KAYNAKÇA
“Girişim Sermayesi Yatırım Ortaklığı Sistemi”, http://www.yoikk.gov.tr/upload/komiteler/kobi/gsyo.pdf, Erişim: 04.11.2016
“Sermaye Piyasası Kurulu”, http://www.spk.gov.tr/indexcont.aspx?action=showpag e&menuid=16&pid=5, Erişim: 04.11.2016
Mustafa İnanç, “Vergi Mükelleflerine Yeni Bir Teşvik Unsuru: Girişim Sermayesi Fonu”, Mali Çözüm Dergisi, S.113, 2012
DİPNOT
1 “Girişim Sermayesi Yatırım Ortaklığı Sistemi”, http://www.yoikk.gov.tr/upload/komiteler/kobi/gsyo. pdf, Erişim:04.11.2016.
2 “Sermaye Piyasası Kurulu”, http://www.spk.gov. tr/indexcont.aspx?action=showpage&menuid=16&p id=5, Erişim:04.11.2016
3 Bireysel Katılım Sermayesi Hakkında Yönetmelik'e göre; Nitelikli Yatırımcılar en az 1,000,000 TL değerinde finansal varlığa sahip olan ya da “melek yatırımcı” kriterlerini karşılayan gerçek kişiler olarak tanımlanmaktadır.
4 Mustafa İnanç, “Vergi Mükelleflerine Yeni Bir Teşvik Unsuru: Girişim Sermayesi Fonu”, Mali Çözüm Dergisi, S.113, 2012, s.195.
5 İnanç, s.195
6 “Girişim Sermayesi Yatırım Fonlarına İlişkin Esaslar Tebliği (III-52.4)”, 02.01.2014 tarih ve 28870 sayılı Resmi Gazete’de (RG) yayımlanmıştır.
7 02.07.2013 tarih, 28695 sayılı RG.
8 30 Aralık 2013 tarih ve 28867 sayılı RG.
